Bỏ qua đến nội dung

Chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh - Báu vật búp trà cổ thụ giữa tầng mây đại ngàn

Chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh là danh trà cổ thụ đặc hữu sinh trưởng tự nhiên ở độ cao từ 1.300m đến trên 2.000m trên dãy núi nóc nhà Đông Bắc, nổi bật với búp trà phủ lông tơ trắng muốt như tuyết và phẩm chất hương vị thanh khiết.

NSSC Tuyên QuangĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Thân cây chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh cổ thụ phủ rêu phong và địa y trắng đâm chồi búp non xanh biếc

Giữa những tầng mây mù bao phủ quanh năm trên sườn núi đá granit hiểm trở, chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh vươn mình qua hàng thế kỷ để chắt lọc sương gió, mạch nước ngầm và lớp mùn rừng nguyên sinh dày đặc. Những quần thể trà cổ thụ thân to rêu phong bám rễ sâu vào lòng núi đá đã kiến tạo nên một di sản nông nghiệp truyền thống gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa của đồng bào các dân tộc vùng cao.

Nguồn gốc và vùng sinh thái chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh

Danh tiếng của chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh bắt nguồn từ hệ sinh thái rừng á nhiệt đới núi cao đặc thù kết hợp cùng lịch sử cư trú lâu đời của cộng đồng cư dân bản địa. Sự giao thoa giữa địa hình hiểm trở, khí hậu lạnh giá và truyền thống giữ rừng đã bảo tồn nguyên vẹn những quần thể trà cổ thụ hàng trăm năm tuổi.

Cội nguồn danh trà cổ thụ gắn với huyền thoại Mạc trà

Trong dòng chảy lịch sử vùng biên viễn phía Bắc, những rừng trà cổ thụ trên dãy đỉnh Tây Côn Lĩnh từng được dân gian truyền tụng qua danh xưng Mạc trà từ thời các vị tướng nhà Mạc và dòng họ chúa Bầu Vũ Văn Mật trấn thủ vùng đất Tuyên Quang - Hà Giang. Tương truyền rằng khi quân sĩ đặt chân lên những sườn núi cao quanh năm sương phủ tại các xã Cao Bồ, Quảng Ngần, Túng Sán, Phìn Hồ và Tả Sử Choóng, họ đã phát hiện những gốc trà đại thụ mọc hoang dã dưới tán rừng già và hái lá sao khô làm thức uống giữ ấm cơ thể.

Trải qua nhiều thế kỷ, các bản làng người Dao Đỏ, người Mông và người Tày định cư dọc theo sườn núi từ vùng ruộng bậc thang Hoàng Su Phì đến khu vực Vị Xuyên đã tiếp nhận và gìn giữ các quần thể trà cổ này như tài sản thiêng liêng của dòng tộc. Nhiều gốc chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh tại thôn Lũng Tao (xã Cao Bồ) hay thôn Phìn Hồ có chu vi gốc lớn, tuổi đời từ 200 năm đến trên 400 năm và đã được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản Việt Nam.

Tiểu khí hậu mây mù và thổ nhưỡng núi cao

Không gian sinh trưởng của chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh trải dài trên đai cao từ 1.300m đến 2.200m so với mực nước biển, nối liền mạch núi hùng vĩ với đỉnh Chiêu Lầu Thi ở phía tây nam. Cấu tạo địa chất khu vực này được hình thành từ khối đá mẹ granit cổ biến chất và đá phiến mica phong hóa mạnh, bên trên phủ lớp đất mùn alit núi cao dày từ 40 cm đến 80 cm có độ tơi xốp cao và giàu khoáng chất vi lượng.

Điều kiện tiểu khí hậu trên dãy núi cao mang đặc trưng á nhiệt đới ẩm với nhiệt độ trung bình năm chỉ khoảng 15°C đến 18°C, độ ẩm không khí luôn duy trì trên 85% và sương mù bao phủ hơn 250 ngày mỗi năm. Biên độ nhiệt độ giữa ngày và đêm chênh lệch từ 8°C đến 12°C, kết hợp với những đợt sương muối mùa đông buộc cây trà phải sinh trưởng chậm lại, tập trung tích lũy các hợp chất polyphenol và axit amin L-theanine trong từng mô tế bào búp non. Dưới tán rừng trà cổ thụ ẩm ướt, cư dân bản địa còn duy trì thảm thực vật rừng nguyên sinh đa tầng cùng những vạt thảo quả Tây Côn Lĩnh, tạo nên một quần xã nông lâm kết hợp bền vững.

Tiêu chí sinh thái và hình tháiThông số đặc trưng của vùng chèÝ nghĩa đối với phẩm chất danh trà
Độ cao phân bố tự nhiênTừ 1.300m đến 2.200m trên mực nước biểnMây mù bao phủ quanh năm giúp giảm bức xạ trực tiếp và tăng hàm lượng L-theanine
Tuổi đời quần thể trà cổ thụTừ 100 năm đến trên 400 năm (nhiều Cây Di sản Việt Nam)Bộ rễ cọc cắm sâu vào tầng đá phong hóa hấp thụ nguồn khoáng vi lượng dồi dào
Nền thổ nhưỡng đặc hữuĐất mùn alit núi cao trên nền đá mẹ granit và phiến thạchĐất tơi xốp, giàu hữu cơ tự nhiên từ thảm mục lá rừng nguyên sinh
Cấu trúc búp trà nguyên liệuBúp to mập, chuẩn 1 tôm 1 lá hoặc 1 tôm 2 lá nonLớp lông mao trắng dày bảo vệ búp trà trước sương giá và lưu giữ hương thơm núi rừng
Màu nước và hậu vịNước vàng sánh ánh mật ong, vị chát dịu, hậu ngọt sâuChịu được từ 8 đến 12 tuần nước pha liên tiếp mà không bị nhạt vị

Đặc điểm hình thái và dưỡng chất chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh

Nhờ quá trình tiến hóa thích nghi với môi trường núi cao lạnh giá, chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh thuộc biến chủng trà Shan lá lớn (Camellia sinensis var. assamica) mang những đặc trưng hình thái thực vật và thành phần hóa sinh khác biệt rõ rệt so với các giống chè trung du.

Thân gỗ cổ thụ phủ địa y và búp trà trắng muốt

Khác với những nương chè cắt tỉa thấp ngang thắt lưng ở vùng đồi trung du, mỗi gốc chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh phát triển hoàn toàn tự nhiên thành cây thân gỗ lớn cao từ 5m đến hơn 10m, tán lá xòe rộng đón ánh sáng tán xạ qua màn sương. Vỏ thân cây sần sùi, khoác lên mình lớp rêu xanh, dương xỉ biểu sinh và từng mảng địa y màu trắng xám – minh chứng sinh học cho bầu không khí rừng già trong lành tuyệt đối.

Điểm nhận diện độc bản của giống trà này nằm ở búp chè phủ lông tơ trắng mịn màng như tuyết. Để tự bảo vệ mô phân sinh non trẻ trước cái lạnh thấu xương và sương muối vùng cao, phần tôm trà và mặt dưới của hai lá non liền kề tiết ra một lớp lông mao trắng dày đặc. Khi được sao chế đúng kỹ thuật, lớp tuyết trắng này kết lại trên bề mặt cánh trà khô, tạo nên sắc bạc óng ánh cùng mùi hương thanh tao phảng phất mùi cốm non và hương hoa rừng.

Phụ nữ dân tộc Dao Đỏ thu hái thủ công từng búp chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh vào buổi sớm mờ sương
Phụ nữ dân tộc Dao Đỏ thu hái thủ công từng búp chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh vào buổi sớm mờ sương

Sắc nước vàng sánh mật ong và hoạt chất quý

Khi đánh thức trà bằng nước suối nguồn đun sôi ở nhiệt độ khoảng 85°C đến 90°C, cánh chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh từ từ bung nở, giải phóng sắc nước trong vắt mang màu vàng sánh như mật ong rừng hoặc ánh xanh ngọc bích tùy theo phẩm cấp chế biến. Khi nhấp ngụm đầu tiên nơi đầu lưỡi, người thưởng trà cảm nhận một vị chát rất êm, thanh nhẹ chứ không đắng gắt, rồi chỉ sau vài giây vị ngọt hậu đậm đà bắt đầu lan tỏa khắp khoang miệng và đọng lại bền bỉ nơi cuống họng.

Các kết quả phân tích hóa sinh nông sản cho thấy búp chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh sở hữu hàm lượng chất hòa tan tổng số đạt trên 45%, hàm lượng hoạt chất EGCG và polyphenol dao động từ 30% đến 36% chất khô, cao hơn hẳn các vùng chè trồng thâm canh. Tỷ lệ cân bằng giữa nhóm catechin chống oxy hóa với nhóm axit amin tự do L-theanine giúp dòng trà cổ thụ này giữ được hương vị ổn định qua 8 đến 12 tuần nước liên tiếp.

Mùa vụ thu hái và chế tác chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh

Phẩm chất thượng hạng của chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh không chỉ đến từ sự ưu đãi của tự nhiên mà còn kết tinh từ lịch trình thu hái thuận tự nhiên và bí quyết chế tác thủ công tinh xảo của đồng bào Dao Đỏ, Mông và Tày qua nhiều thế hệ.

Lịch thu hái bốn vụ thuận tự nhiên trên núi cao

Cư dân vùng núi cao tuyệt đối không sử dụng phân bón hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật, để cây trà tự nghỉ dưỡng qua mùa đông lạnh giá và bật mầm theo nhịp điệu bốn mùa. Trong một năm, chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh chỉ cho thu hoạch từ 3 đến 4 vụ chính gồm vụ trà Xuân (tháng 3 đến tháng 4 dương lịch), vụ trà Hè (tháng 5 đến tháng 6), vụ trà Thu (tháng 8 đến tháng 9) và vụ trà Đông (cuối tháng 10 đến tháng 11). Trong đó, vụ trà Xuân sau kỳ ngủ đông dài tích tụ nhựa sống và vụ trà Thu đón sương thu se lạnh luôn cho ra những mẻ trà có hương thơm cốm núi sâu lắng và lớp lông tuyết dày mịn nhất.

Do cây trà cổ thụ có thân cao lớn, người hái trà phải đeo gùi mây bên hông, khéo léo trèo lên từng chạc cây lớn vào khoảng 5 giờ đến 9 giờ sáng khi sương đêm vừa tan nhẹ trên kẽ lá. Từng ngón tay người phụ nữ vùng cao tỉ mỉ ngắt chuẩn quy cách một tôm một lá non hoặc một tôm hai lá non, tuyệt đối không bứt cành hay làm dập nát búp trà để tránh quá trình oxy hóa sớm trước khi đưa về xưởng sao chế.

Kỹ nghệ sao chảo gang và tứ đại danh trà

Sau khi thu hái từ rừng về, búp trà tươi được rải mỏng trên các nong nia đan bằng tre nứa tại nơi thoáng gió để làm héo tự nhiên trong khoảng 2 đến 4 giờ. Công đoạn quyết định linh hồn của sản phẩm nằm ở kỹ thuật diệt men và vò trà gắn liền với di sản nghề sao chè Shan tuyết Phìn Hồ truyền thống. Người thợ trà đốt củi rừng già không khói dưới chiếc chảo gang đúc truyền thống nghiêng góc, dùng đôi bàn tay trần cảm nhận trực tiếp nhiệt độ mặt chảo từ 180°C đến 220°C để đảo đều búp trà, khóa chặt sắc xanh và giữ trọn lớp lông tuyết trắng.

Từ nguồn nguyên liệu búp chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh thuần khiết, các nghệ nhân bản địa đã phát triển thành bốn dòng phẩm cấp danh tiếng gồm Lục trà Shan tuyết (sao chảo gang truyền thống mang vị chát dịu, ngọt thanh), Bạch trà cổ thụ (chỉ tuyển chọn nguyên tôm trà phủ tuyết trắng phơi héo tự nhiên dưới nắng gió núi cao), Hồng trà Shan tuyết (lên men toàn phần cho sắc nước đỏ hổ phách và hương mật hoa chín) và Trà ống lam gác bếp (nhồi trà vào ống tre vầu tươi rồi treo trên gác bếp củi suốt nhiều năm).

Nghệ nhân bản địa sao vò búp chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh thủ công trên chảo gang truyền thống
Nghệ nhân bản địa sao vò búp chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh thủ công trên chảo gang truyền thống

Giá trị di sản và bảo tồn chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh

Vượt lên trên vai trò của một thức uống nông sản, chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh là biểu tượng văn hóa tâm linh của cư dân vùng cao và là nguồn gen quý hiếm được bảo hộ nghiêm ngặt ở tầm quốc gia.

Vị thế chén trà cổ trong nghi lễ vùng cao

Trong đời sống tinh thần của cộng đồng người Dao Đỏ, người Mông và người Tày dưới chân dãy Tây Côn Lĩnh, cây trà cổ thụ được xem là cầu nối tâm linh giữa con người với thần rừng và tổ tiên. Vào mỗi dịp Tết Nguyên đán, lễ cúng rừng đầu xuân hay trong không gian trang nghiêm của lễ hội Cấp sắc người Dao Đỏ Hoàng Su Phì, những búp chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh đầu vụ tinh khiết nhất luôn được gia chủ thành kính pha dâng lên bàn thờ Bàn Vương và tổ tiên trước khi mời khách quý.

Bên bếp lửa hồng sưởi ấm những ngôi nhà trình tường đất hay nhà sàn gỗ giữa sương mù biên viễn, ấm trà Shan tuyết đặc sánh luôn hiện diện như lời chào hiếu khách chân thành nhất của người dân miền núi. Cư dân các bản làng còn lập ra hương ước bảo vệ rừng trà cổ thụ nghiêm ngặt, quy định rõ việc phân chia từng gốc trà cổ theo dòng họ và nghiêm cấm chặt phá cây rừng che bóng.

Bảo hộ Chỉ dẫn địa lý và thương hiệu di sản

Nhằm bảo vệ danh tiếng và nguồn gen quý hiếm của vùng trà cổ thụ, Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) đã cấp Giấy chứng nhận đăng ký Chỉ dẫn địa lý số 00069 vào năm 2018 cho sản phẩm chè Shan tuyết vùng núi cao Hà Giang, trong đó dãy Tây Côn Lĩnh thuộc địa bàn Hoàng Su Phì và Vị Xuyên giữ vai trò vùng lõi trọng điểm. Nhiều hợp tác xã và nghệ nhân tâm huyết tiêu biểu như nghệ nhân Lý Đạt Thông đã tiên phong chuẩn hóa quy trình chế biến đạt tiêu chuẩn hữu cơ quốc tế (EU Organic, USDA Organic) và đưa sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia.

Song hành cùng công tác gắn thẻ định danh điện tử để theo dõi sức khỏe từng gốc Cây Di sản, thông tin khoa học và giá trị văn hóa của vùng danh trà đang được hệ thống hóa toàn diện trên cổng thông tin Tuyên Quang NSSC nhằm thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo nông nghiệp bản địa.

  • Tên gọi sản vật chuẩn: Chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh (thuộc nhóm trà Shan cổ thụ núi cao Camellia sinensis var. assamica).
  • Vùng phân bố cốt lõi: Đai cao 1.300m – 2.200m trên dãy núi Tây Côn Lĩnh (các xã Cao Bồ, Quảng Ngần, Túng Sán, Phìn Hồ, Tả Sử Choóng, Thông Nguyên).
  • Danh hiệu bảo tồn: Cây Di sản Việt Nam, bảo hộ Chỉ dẫn địa lý quốc gia số 00069 và sản phẩm OCOP 5 sao quốc gia.
  • Các dòng chế phẩm tiêu biểu: Lục trà sao chảo gang, Bạch trà Mẫu Đơn, Bạch Mao Hầu, Hồng trà cổ thụ và Trà ống lam gác bếp.

Trải qua hàng trăm năm tắm mình trong sương mù và gió núi đại ngàn, chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh vẫn giữ trọn vẹn vẻ đẹp nguyên sơ của những búp trà phủ tuyết trắng cùng hậu vị ngọt sâu lắng đọng. Sự hòa quyện giữa điều kiện sinh thái độc bản nơi nóc nhà Đông Bắc và tri thức chế tác thủ công của đồng bào vùng cao đã khẳng định vị thế bền vững của danh trà trên bản đồ di sản văn hóa Việt Nam.

Chia sẻ:
TC

NSSC Tuyên Quang

tuyenquang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tuyên Quang.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Tuyên Quang.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất