Bỏ qua đến nội dung

Đỉnh Tây Côn Lĩnh - Nóc nhà Đông Bắc uy nghiêm giữa biển mây và rừng nguyên sinh

Ngự trị ở độ cao 2.428 m trên ranh giới tự nhiên giữa huyện Hoàng Su Phì và Vị Xuyên, danh thắng đỉnh Tây Côn Lĩnh được mệnh danh là nóc nhà vùng Đông Bắc và là dãy núi thiêng trong tâm thức người La Chí.

NSSC Tuyên QuangĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Chóp inox đánh dấu độ cao 2428m cùng cờ Tổ quốc giữa rừng già trên đỉnh Tây Côn Lĩnh

Trải dài trên diện tích hơn 15.000 ha rừng đặc dụng thuộc khối núi cổ biên giới phía bắc, đỉnh Tây Côn Lĩnh sừng sững như một bức tường thành thiên nhiên khổng lồ che chắn cho cả vùng thượng lưu sông Lô và sông Chảy. Nơi đây không chỉ thu hút giới nghiên cứu địa chất bởi cấu trúc sơn văn đồ sộ mà còn lưu giữ kho tàng đa dạng sinh học nguyên sơ cùng những huyền tích lịch sử linh thiêng của các cộng đồng cư dân bản địa.

Địa chất và vị thế tự nhiên của đỉnh Tây Côn Lĩnh

Trong bức tranh địa hình chung của miền núi phía Bắc Việt Nam, nếu dãy Hoàng Liên Sơn giữ vị trí cao nhất vùng Tây Bắc thì khối núi đỉnh Tây Côn Lĩnh chính là cột mốc cao độ tiêu biểu nhất của toàn bộ cánh cung vùng Đông Bắc. Cấu trúc địa mạo nơi đây phản ánh lịch sử tiến hóa lâu dài của vỏ Trái Đất qua hàng trăm triệu năm kiến tạo.

Tiêu chí địa lý và sinh tháiThông số và đặc điểm tự nhiên chuẩn xácKhu vực hành chính và phạm vi
Độ cao tuyệt đối chóp núiĐộ cao 2.428 m so với mực nước biểnMốc tọa độ trên sườn núi giáp ranh hai huyện
Danh xưng địa lý tiêu biểuNóc nhà Đông Bắc của lãnh thổ Việt NamThượng nguồn lưu vực sông Chảy và sông Lô
Tổng diện tích khu bảo tồnKhoảng 15.012 ha vùng lõi và hàng chục nghìn ha vùng đệmThuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Côn Lĩnh
Nền tảng cấu trúc địa chấtKhối nâng đá granit cổ đại và đá biến chất cấp caoHình thành từ đại Cổ sinh đến đại Tân sinh
Hệ thống đỉnh núi lân cậnSong hành cùng đỉnh Chiêu Lầu Thi (2.402 m) ở phía tây namTạo thành khối núi thượng nguồn sông Chảy

Nóc nhà Đông Bắc ở độ cao 2.428 m hùng vĩ

Theo các số liệu đo đạc địa hình của Cục Đo đạc, Bản đồ và Thông tin địa lý Việt Nam, đỉnh Tây Côn Lĩnh đạt độ cao 2.428 m so với mực nước biển, trở thành đỉnh núi cao nhất toàn vùng Đông Bắc và nằm trong nhóm những ngọn núi cao nhất Việt Nam. Dãy núi kéo dài theo hướng tây bắc - đông nam trên chiều dài hơn 40 km, tạo thành đường phân thủy tự nhiên hùng vĩ ngăn cách địa bàn hai huyện Hoàng Su Phì ở sườn phía tây và huyện Vị Xuyên ở sườn phía đông.

Do vị trí địa lý nằm đón trực tiếp luồng gió mùa đông bắc từ lục địa châu Á tràn xuống và khối khí ẩm từ vịnh Bắc Bộ thổi vào, vùng núi cao nóc nhà Đông Bắc có chế độ khí hậu á nhiệt đới núi cao đặc trưng. Nhiệt độ trung bình năm trên khu vực đỉnh núi luôn thấp hơn vùng thung lũng chân núi từ 8 đến 12 độ C; vào mùa đông từ tháng 11 đến tháng 2 năm sau, sương muối và băng giá thường xuyên bao phủ các cành cây ngọn cỏ trên cao trình trên 2.000 m, kiến tạo nên cảnh sắc thiên nhiên kỳ thú hiếm gặp ở vùng nhiệt đới.

Khối núi granit cổ đại thượng nguồn sông Chảy

Về mặt kiến tạo địa chất, khối núi Tây Côn Lĩnh là một phức hệ đá granit - gơ-nai cổ xưa có tuổi địa chất lên tới hàng trăm triệu năm, khác biệt hoàn toàn với địa hình karst đá vôi tai mèo của vùng cao nguyên đá phía bắc. Quá trình nâng cao kiến tạo mạnh mẽ kết hợp với sự xâm thực sâu của dòng nước đã xẻ sườn núi thành những dãy sườn dốc đứng từ 35 đến 60 độ, những sống núi hẹp hình lưỡi mác và các thung lũng hẻm vực sâu thẳm.

Nhờ lớp vỏ phong hóa dày trên nền đá granit giàu khoáng chất và thảm thực vật rừng che phủ dày đặc, dãy núi đóng vai trò là tháp nước khổng lồ nuôi dưỡng toàn bộ vùng thượng nguồn sông Chảy ở phía tây và các nhánh suối lớn đổ vào sông Lô ở phía đông. Hàng trăm con suối trong vắt bắt nguồn từ các mạch nước ngầm trên đỉnh núi như suối Nậm Ty, suối Phìn Hồ, suối Thanh Thủy chảy suốt bốn mùa, cung cấp nguồn nước tưới tiêu dồi dào cho quần thể danh thắng ruộng bậc thang Hoàng Su Phì trải dài dưới chân núi.

Hệ sinh thái rừng nguyên sinh trên đỉnh Tây Côn Lĩnh

Không chỉ mang giá trị địa mạo kỳ vĩ, đỉnh Tây Côn Lĩnh còn là một bảo tàng sinh học tự nhiên vô giá của Việt Nam. Sự phân hóa độ cao từ 200 m dưới chân thung lũng lên tới 2.428 m trên chóp đỉnh đã tạo nên các đai thực vật nối tiếp nhau từ rừng mưa nhiệt đới thường xanh đến rừng nguyên sinh á nhiệt đới núi cao.

Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Côn Lĩnh giàu đa dạng

Nhằm bảo vệ nguyên vẹn hệ sinh thái rừng đầu nguồn đặc hữu, Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Côn Lĩnh đã được thiết lập trên địa bàn các xã thuộc hai huyện Vị Xuyên và Hoàng Su Phì như Cao Bồ, Phương Tiến, Lao Chải, Xín Chải, Túng Sán, Quảng Ngần, Tả Sử Choóng và Bản Phùng. Theo các công trình điều tra đa dạng sinh học, khu bảo tồn hiện lưu giữ hơn 1.100 loài thực vật bậc cao thuộc hơn 160 họ, trong đó có trên 50 loài thực vật quý hiếm được ghi tên trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ thế giới.

Hệ động vật rừng tại khu bảo tồn cũng phong phú không kém với hàng trăm loài thú, chim rừng, bò sát và lưỡng cư. Những cánh rừng già ít dấu chân người là nơi sinh sống của nhiều loài động vật quý hiếm như sơn dương, gấu ngựa, báo gấm, cầy vòi hương, gà lôi trắng cùng nhiều loài chim họa mi, khướu núi đá và các loài cá cóc sần đặc hữu chỉ xuất hiện ở các khe suối lạnh trên độ cao trên 1.500 m.

Rừng nguyên sinh á nhiệt đới và hoa đỗ quyên

Ở đai độ cao từ 1.600 m đến 2.428 m, thảm thực vật chuyển hoàn toàn sang kiểu rừng nguyên sinh á nhiệt đới lùn và rừng rêu thần tiên quanh năm chìm trong sương mù. Đây là vương quốc của các loài cây lá kim cổ đại có giá trị khoa học đặc biệt như pơ mu, thiết sam, thông nàng, dẻ tùng và bách vàng. Thân cây cổ thụ vặn xoắn trước gió núi, từ gốc lên tới tận ngọn cây đều được bao bọc bởi lớp rêu xanh, địa y dày hàng tấc cùng hàng trăm loài phong lan rừng và dương xỉ phụ sinh.

  • Quần thể hoa đỗ quyên cổ thụ: Từ độ cao 1.800 m lên tới đỉnh núi là nơi sinh trưởng của những cánh rừng hoa đỗ quyên cổ thụ hàng trăm năm tuổi; mỗi độ xuân về từ tháng 3 đến tháng 4, hàng vạn chùm hoa đỗ quyên đỏ thắm, hồng phấn và trắng tinh khôi bung nở rực rỡ giữa rừng rêu xanh thẫm.
  • Hệ thực vật hạt trần quý hiếm: Lưu giữ nhiều cá thể thiết sam, pơ mu và hoàng đàn có đường kính thân từ 1 m đến trên 2 m, đóng vai trò là nguồn gen thực vật cổ sinh quý giá của vùng Đông Bắc.
  • Thảm trúc lùn trên đỉnh gió: Gần khu vực chóp đỉnh 2.428 m, nơi gió thổi mạnh và nhiệt độ xuống thấp, rừng cây gỗ nhường chỗ cho những vạt trúc lùn mọc dày đặc ngang tầm ngực.

Quần thể chè cổ thụ và thảo dược quý hiếm

Dưới tán rừng ẩm ướt ở cao trình từ 1.200 m đến 1.800 m quanh sườn đỉnh Tây Côn Lĩnh là vùng phân bố tự nhiên lớn nhất cả nước của những rừng chè cổ thụ mọc hoang dã và bán hoang dã. Những gốc chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh có tuổi đời từ 200 năm đến hơn 500 năm tại Cao Bồ, Tham Vè, Phìn Hồ vươn cao từ 5 m đến hơn 10 m, thân cây phủ trắng địa y và búp trà phủ lớp lông tơ trắng muốt như tuyết. Nhờ hấp thụ sương mù núi cao và khoáng chất từ nền đá granit cổ, búp trà nơi đây kết tinh hương thơm thanh khiết và hậu vị ngọt sâu độc bản.

Song hành cùng những rừng chè cổ thụ, tầng dưới của rừng già Tây Côn Lĩnh còn là kho dược liệu tự nhiên trù phú với các loài thất diệp nhất chi hoa, tam thất hoang, giảo cổ lam, lan kim tuyến và đặc biệt là cây thảo quả. Dưới bóng mát và độ ẩm cao của rừng nguyên sinh, các nương thảo quả Tây Côn Lĩnh sinh trưởng xanh tốt bên các khe suối, cho những chùm quả đỏ mọng tỏa hương tinh dầu cay nồng ấm áp, vừa bảo vệ độ che phủ đất rừng vừa mang lại nguồn sản vật bản địa giá trị cao.

Cảnh quan mây ngàn và cung đường đỉnh Tây Côn Lĩnh

Vẻ đẹp tự nhiên của đỉnh Tây Côn Lĩnh thay đổi kỳ ảo theo từng độ cao và từng thời khắc trong ngày, từ những thung lũng suối đá xanh mát dưới chân núi đến biển mây trắng xóa cuồn cuộn nơi chóp núi cao nhất vùng Đông Bắc.

Biển mây trắng xóa trải dài bất tận dưới tán cây cổ thụ trên sườn đỉnh Tây Côn Lĩnh
Biển mây trắng xóa trải dài bất tận dưới tán cây cổ thụ trên sườn đỉnh Tây Côn Lĩnh

Biển mây bồng bềnh và rừng rêu phong cổ tích

Do sự chênh lệch nhiệt độ và áp suất giữa vùng lòng chảo sông Lô, sông Chảy với các sườn núi cao trên 2.000 m, khu vực sườn núi Tây Côn Lĩnh là một trong những nơi xuất hiện hiện tượng biển mây dày đặc và ngoạn mục nhất miền Bắc. Vào những ngày mùa thu và mùa đông từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau, khi tầng nghịch nhiệt hình thành ở độ cao khoảng 1.600 m đến 1.900 m, toàn bộ mây trắng tích tụ lại thành một đại dương mây bồng bềnh trải rộng ngút tầm mắt, chỉ để lộ những chóp núi cao nhô lên như những hòn đảo giữa khơi xa.

Bước vào bên trong những cánh rừng già ở độ cao trên 2.000 m, cảnh quan lại chuyển sang vẻ đẹp huyền bí của khu rừng rêu phong cổ tích. Ánh nắng mặt trời xuyên qua màn sương mỏng chiếu rọi xuống những thân cây cổ thụ phủ đầy rêu xanh mượt mà, những rễ cây khổng lồ đan cài trên mặt đất phủ thảm lá mục vàng óng và tiếng suối róc rách chảy dưới các khe đá granit, tạo nên một không gian tĩnh mặc tách biệt hoàn toàn với thế giới bên ngoài.

Dấu ấn mốc chóp inox nơi nóc nhà Đông Bắc

Tại điểm cao nhất của dãy núi ở độ cao 2.428 m, cột mốc chóp tam giác bằng thép không gỉ (inox) khắc dòng chữ "Tây Côn Lĩnh 2428m" được dựng trang trọng trên bệ đá giữa khoảng rừng bằng phẳng trên đỉnh núi. Khác với những đỉnh núi đá trọc có tầm nhìn 360 độ, đỉnh cao nhất của Tây Côn Lĩnh nằm gọn giữa lòng khu rừng nguyên sinh rậm rạp với những tán cây gỗ cổ thụ và vạt trúc rừng bao bọc xung quanh, mang nét thâm nghiêm và tĩnh lặng của một đỉnh núi rừng già.

Các tuyến đường mòn dân sinh nối từ xã Cao Bồ, xã Phương Tiến (Vị Xuyên) hoặc từ xã Túng Sán, xã Lao Chải (Hoàng Su Phì) dẫn lên đỉnh núi đều đi xuyên qua các tầng đai sinh thái tiêu biểu nhất của khu bảo tồn. Từ những nương ruộng bậc thang dưới chân núi, qua những rừng trúc vầu thẳng tắp, rừng thảo quả thơm ngát, rừng chè Shan tuyết cổ thụ cho tới rừng đỗ quyên và rừng rêu trên đỉnh, mỗi bước chân qua các cao độ là một lát cắt trực quan về địa lý tự nhiên vùng Đông Bắc.

Huyền tích tâm linh và văn hóa quanh đỉnh Tây Côn Lĩnh

Trong đời sống tinh thần của các tộc người cư trú quanh vùng thượng nguồn sông Chảy và sông Lô, đỉnh Tây Côn Lĩnh không chỉ là một danh thắng địa lý mà còn là ngọn núi tổ linh thiêng gắn liền với cội nguồn lịch sử và văn hóa bản địa.

Những nếp nhà sàn mái lá cọ phủ rêu xanh của đồng bào Dao dưới chân đỉnh Tây Côn Lĩnh
Những nếp nhà sàn mái lá cọ phủ rêu xanh của đồng bào Dao dưới chân đỉnh Tây Côn Lĩnh

Truyền thuyết vua Hoàng Dẩn Thụ của dân tộc La Chí

Đối với cộng đồng dân tộc La Chí sinh sống lâu đời tại vùng núi Hoàng Su Phì, dãy Tây Côn Lĩnh được tôn kính gọi là núi thiêng của vị vua tổ Hoàng Dẩn Thụ. Theo sử thi truyền miệng và lời hát cúng trong lễ hội Khu Cù Tê của người La Chí, thuở xa xưa vua Hoàng Dẩn Thụ là vị thủ lĩnh anh minh đã dẫn dắt tổ tiên người La Chí đi khai khẩn đất đai, mở ruộng bậc thang và bảo vệ bản làng vùng thượng nguồn sông Chảy.

Khi tuổi cao, vị vua tổ cùng đoàn tùy tùng đã lên ngự trị trên đỉnh núi cao nhất của dãy Tây Côn Lĩnh và hóa thân vào mây ngàn rừng thẳm để muôn đời che chở cho con cháu. Chính vì tín ngưỡng tôn kính vị tổ tiên trên núi thiêng, trong nghi lễ truyền thống của dân tộc La Chí, thầy cúng luôn hướng mặt về phía đỉnh Tây Côn Lĩnh để dâng sừng trâu rượu hoẵng và sản vật nông nghiệp, cầu mong thần núi ban cho nguồn nước dồi dào, rừng xanh tươi tốt và bản làng bình yên.

Đời sống văn hóa bản địa dưới chân núi thiêng

Bao quanh sườn đông và sườn tây của dãy Tây Côn Lĩnh là không gian cư trú lâu đời của cộng đồng các dân tộc Dao (Dao Đỏ, Dao Áo Dài, Dao Thanh Y), La Chí, Tày, Mông và Cờ Lao. Tại các bản làng người Dao ở Cao Bồ, Phương Tiến, Hồ Thầu hay Thông Nguyên, những ngôi nhà sàn truyền thống làm bằng gỗ rừng, mái lợp lá cọ dày qua hàng chục năm sương núi đã phủ lên một lớp rêu phong xanh mướt tuyệt đẹp. Trong những nếp nhà sàn ấm cúng bên bếp lửa, đồng bào vẫn gìn giữ kho tàng dân ca Hát Páo Dung của người Dao Tuyên Quang cùng những tập tục bảo vệ rừng đầu nguồn nghiêm ngặt.

Vùng chân núi phía đông thuộc địa phận Vị Xuyên còn là vùng đất hội tụ nhiều dấu ấn lịch sử hào hùng của dân tộc qua các thời kỳ bảo vệ biên cương Tổ quốc. Từ di tích cổ kính chùa Sùng Khánh Hà Giang lưu giữ bia đá thời nhà Trần dưới thung lũng sông Lô cho tới các điểm cao lịch sử thuộc mặt trận Vị Xuyên Hà Giang ở phía bắc, dãy Tây Côn Lĩnh luôn đứng sừng sững như điểm tựa hậu phương vững chắc, chứng kiến tinh thần kiên cường và lòng yêu chuộng hòa bình của nhân dân nơi địa đầu biên giới.

  • Tín ngưỡng thờ thần Rừng và thần Nước: Các bản làng người Dao, người Tày, người La Chí dưới chân núi đều duy trì lễ cúng rừng đầu năm và hương ước cấm chặt phá cây cổ thụ quanh các mạch nước ngầm.
  • Tri thức thu hái và chế biến trà cổ: Người dân bản địa trèo lên những cành chè Shan tuyết cao hàng chục mét thu hái búp trà một tôm hai lá, sao chế thủ công trên chảo gang đốt củi rừng.
  • Kiến trúc nhà sàn mái cọ rêu phong: Sử dụng vật liệu tự nhiên tại chỗ với mái lá cọ dày tới hàng chục lớp, giúp giữ ấm vào mùa đông băng giá và mát mẻ vào mùa hạ.

Nhằm hệ thống hóa và tôn vinh những di sản thiên nhiên, lịch sử và văn hóa tiêu biểu của địa phương, chuyên trang Tuyên Quang NSSC liên tục cập nhật nguồn tư liệu bách khoa toàn diện phục vụ cộng đồng nghiên cứu và độc giả. Với độ cao 2.428 m kiêu hãnh cùng hệ sinh thái rừng nguyên sinh á nhiệt đới kỳ vĩ, đỉnh Tây Côn Lĩnh mãi là biểu tượng bất diệt cho vẻ đẹp hùng thiêng của núi rừng vùng Đông Bắc Việt Nam.

Chia sẻ:
TC

NSSC Tuyên Quang

tuyenquang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tuyên Quang.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Tuyên Quang.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất