Bỏ qua đến nội dung

Khu di tích Tân Trào - Thủ đô Khu giải phóng và cội nguồn cách mạng Việt Nam

Nằm giữa vòng tay che chở của đại ngàn Việt Bắc thuộc huyện Sơn Dương, Khu di tích Tân Trào giữ vị thế đặc biệt thiêng liêng trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam thế kỷ XX. Vùng đất lịch sử này từng được Trung ương Đảng và Bác Hồ lựa chọn làm Thủ đô Khu giải phóng mùa thu năm 1945 và tiếp tục là Thủ đô Kháng chiến suốt chín năm trường kỳ.

NSSC Tuyên QuangĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh Khu di tích Tân Trào lịch sử giữa không gian núi rừng Việt Bắc tại Tuyên Quang

Nằm giữa vòng tay che chở của đại ngàn Việt Bắc thuộc huyện Sơn Dương, Khu di tích Tân Trào giữ vị thế đặc biệt thiêng liêng trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam thế kỷ XX. Vùng đất lịch sử này từng được Trung ương Đảng và Bác Hồ lựa chọn làm Thủ đô Khu giải phóng mùa thu năm 1945 và tiếp tục là Thủ đô Kháng chiến suốt chín năm trường kỳ.

Vị thế địa chiến lược và lịch sử hình thành Khu di tích Tân Trào

Không phải ngẫu nhiên mà vùng đất Sơn Dương và Yên Sơn của tỉnh Tuyên Quang lại trở thành trung tâm đầu não của cách mạng Việt Nam trong hai giai đoạn lịch sử cam go nhất. Sự hội tụ hài hòa giữa địa hình tự nhiên hiểm trở, mạng lưới giao thông thủy bộ linh hoạt và lòng dân kiên trung tại Khu di tích Tân Trào đã kiến tạo nên một pháo đài an toàn tuyệt đối.

Địa thế núi rừng hiểm yếu bao bọc vùng căn cứ

Xét trên bình diện địa lý quân sự, khu vực Tân Trào nằm ở phía đông nam tỉnh Tuyên Quang, tiếp giáp trực tiếp với huyện Định Hóa của tỉnh Thái Nguyên qua dãy núi Hồng hùng vĩ và thông sang vùng Chợ Đồn của Bắc Kạn. Cấu trúc địa hình nơi đây mang đặc trưng của vùng chuyển tiếp giữa núi đá vôi xen núi đất cao thuộc cánh cung Ngân Sơn - Yên Lạc với vùng đồi bát úp trung du Bắc Bộ. Những dãy núi cao như núi Hồng, núi Là, núi Ao Búc cùng hệ thống rừng nguyên sinh rậm rạp đan xen các thung lũng hẹp dọc theo dòng sông Phó Đáy đã tạo nên thế trận vây bọc tự nhiên, đáp ứng trọn vẹn nguyên tắc chiến lược tiến khả dĩ công, thoái khả dĩ thủ.

Dòng sông Phó Đáy uốn lượn qua địa phận các xã Kim Quan, Trung Yên, Tân Trào, Minh Thanh và Bình Yên không chỉ bồi đắp phù sa cho những cánh đồng lúa nước của đồng bào Tày, Nùng, Dao mà còn đóng vai trò tuyến giao thông thủy huyết mạch kết nối ngược lên thượng nguồn Bắc Kạn hoặc xuôi về ngã ba Bạch Hạc. Bên cạnh yếu tố địa lợi, đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Dao, Cao Lan sinh sống lâu đời dưới chân núi Hồng vốn giàu truyền thống yêu nước, cần cù và đoàn kết gắn bó, biến mỗi nếp nhà sàn thành cơ sở nuôi giấu cán bộ và bảo vệ an toàn cho cơ quan Trung ương.

Hành trình chuyển dịch cơ quan đầu não về Sơn Dương

Bước ngoặt lịch sử đưa vùng đất Kim Long xưa, tức xã Tân Trào ngày nay, trở thành tâm điểm của lịch sử dân tộc gắn liền với tầm nhìn chiến lược của Chủ tịch Hồ Chí Minh vào mùa xuân năm 1945. Sau khi phát xít Nhật đảo chính thực dân Pháp vào đêm mùng 9 tháng 3 năm 1945, cao trào kháng Nhật cứu nước bùng nổ mạnh mẽ trên khắp các tỉnh miền núi phía Bắc. Tại Sơn Dương, cuộc khởi nghĩa Thanh La năm 1945 thắng lợi vang dội ngay trong đêm 10 tháng 3 năm 1945 đã giải phóng hoàn toàn vùng tự do rộng lớn, tạo tiền đề vững chắc để thiết lập chính quyền cách mạng cấp châu, cấp huyện đầu tiên tại Tuyên Quang.

Nhận thấy thời cơ tổng khởi nghĩa đang đến gần và căn cứ địa Cao Bằng nằm ở vị trí khá xa đồng bằng trung tâm, lãnh tụ Hồ Chí Minh đã quyết định rời Khu di tích Pác Bó để tiến về phía nam nhằm chỉ đạo phong trào cách mạng cả nước kịp thời hơn. Sau hành trình băng rừng vượt suối qua nhiều tỉnh miền núi Việt Bắc, ngày 21 tháng 5 năm 1945, Người cùng đoàn công tác đặt chân đến bến Thia và dừng chân tại đình Hồng Thái trước khi vào làng Kim Long thuộc xã Tân Trào.

Ngay sau khi khảo sát địa hình thực tế và làm việc với các cán bộ chủ chốt như Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Bác Hồ đã chỉ thị chọn Tân Trào làm Thủ đô Khu giải phóng gồm sáu tỉnh Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Hà Giang, Tuyên Quang và Thái Nguyên. Từ cuối tháng 5 đến tháng 8 năm 1945, làng Kim Long nhỏ bé giữa thung lũng rừng đại ngàn đã trở thành nơi hội tụ của Ban Thường vụ Trung ương Đảng, Tổng bộ Việt Minh và Bộ Tư lệnh Giải phóng quân Việt Nam.

Không gian kiến trúc các điểm di tích tại Khu di tích Tân Trào

Quần thể di sản lịch sử tại Khu di tích Tân Trào không mang dáng dấp của những lầu son gác tía hay thành quách đồ sộ mà hiện lên mộc mạc qua những nếp đình làng truyền thống, những căn lán nhỏ dựng bằng tre nứa dưới tán rừng già và bóng cây cổ thụ đầu làng. Toàn bộ hệ thống di tích trải rộng trên địa bàn mười một xã thuộc hai huyện Sơn Dương và Yên Sơn với hơn một trăm bảy mươi điểm di tích thành phần được bảo tồn nguyên trạng.

Cụm di tích lán Nà Nưa và đình Tân Trào lịch sử

Tâm điểm thiêng liêng nhất trong quần thể di tích là lán Nà Nưa, nơi Bác Hồ đã ở và làm việc từ cuối tháng 5 đến ngày 22 tháng 8 năm 1945 để trực tiếp chỉ đạo cuộc Tổng khởi nghĩa tháng Tám. Căn lán nằm kín đáo dưới tán rừng vầu, rừng nứa rậm rạp trên sườn núi Nà Nưa, được dựng theo kiểu nhà sàn truyền thống của đồng bào miền núi bằng tre, nứa và lá cọ địa phương, chia làm hai gian nhỏ giản dị. Chính tại căn lán đơn sơ này vào cuối tháng 7 năm 1945, lãnh tụ Hồ Chí Minh đã truyền đạt chỉ thị bất hủ về quyết tâm giành độc lập dân tộc.

Cách chân núi Nà Nưa không xa về phía tây là đình Tân Trào, ngôi đình cổ của làng Kim Long được dựng từ năm Quý Hợi 1923 theo lối kiến trúc nhà sàn ba gian hai chái bằng gỗ lim, gỗ trai vững chãi với mái lợp lá cọ truyền thống. Ngôi đình quay mặt về hướng nam, phía trước là cánh đồng lúa bằng phẳng và dòng suối Khuổi Pụa chảy qua, phía sau tựa lưng vào dãy núi Nà Lẹng xanh thẳm. Trong hai ngày 16 và 17 tháng 8 năm 1945, dưới mái đình Tân Trào, hơn sáu mươi đại biểu đại diện cho ba miền Bắc, Trung, Nam đã tề tựu để thông qua những quyết sách khai sinh nước Việt Nam mới.

Toàn cảnh kiến trúc đình Tân Trào cổ kính giữa không gian núi rừng lịch sử Sơn Dương
Toàn cảnh kiến trúc đình Tân Trào cổ kính giữa không gian núi rừng lịch sử Sơn Dương

Dấu ấn đình Hồng Thái, cây đa và cụm lán Hang Bòng

Nằm ở cửa ngõ phía tây dẫn vào vùng trung tâm căn cứ là đình Hồng Thái thuộc thôn Cả, xã Tân Trào, một công trình kiến trúc tín ngưỡng dân gian tiêu biểu của người Tày được xây dựng năm 1919. Ngôi đình làm hoàn toàn bằng gỗ quý với kết cấu vì kèo cối chồng rường truyền thống, sàn lát ván gỗ cao ráo và chạm khắc hoa văn mộc mạc gắn liền với đời sống nông nghiệp vùng cao. Đây không chỉ là trạm dừng chân đầu tiên của Bác Hồ khi từ Pác Bó về đến Sơn Dương vào tháng 5 năm 1945 mà còn là điểm đón tiếp các đoàn đại biểu từ khắp mọi miền Tổ quốc tập kết.

Rời ngôi đình cổ tiến vào trung tâm xã Tân Trào, du khách và các nhà nghiên cứu sẽ bắt gặp cây đa Tân Trào sừng sững tọa lạc ở đầu làng Kim Long, cách đình làng khoảng năm trăm mét về phía đông. Dưới bóng mát của hai cây đa cổ thụ cành lá sum suê vào chiều ngày 16 tháng 8 năm 1945, Quân giải phóng Việt Nam đã làm lễ xuất quân trang trọng trước sự chứng kiến của các đại biểu dự Quốc dân Đại hội và đông đảo đồng bào các dân tộc địa phương. Hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng tung bay dưới tán cây đa Tân Trào đã trở thành biểu tượng bất diệt của mùa thu cách mạng.

Bước sang thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp từ năm 1947 đến năm 1954, không gian di tích mở rộng sang các xã Minh Thanh, Trung Yên và Kim Quan với điểm nhấn là lán Hang Bòng trên sườn núi Bòng, nơi Bác Hồ ở và làm việc giai đoạn 1950–1952 để chỉ đạo Chiến dịch Biên giới Thu Đông 1950. Quanh khu vực núi Bòng và sông Phó Đáy còn lưu giữ di tích Văn phòng Chủ tịch phủ, Thủ tướng phủ do đồng chí Phạm Văn Đồng phụ trách và Ban Thường trực Quốc hội do cụ Tôn Đức Thắng đứng đầu.

Tên hạng mục di tíchVị trí địa lý hành chínhKiến trúc và đặc điểm cấu trúcDấu ấn lịch sử tiêu biểu
Lán Nà NưaSườn núi Nà Nưa, thôn Tân Lập, xã Tân TràoLán nhỏ 2 gian dựng bằng tre, nứa, mái lợp lá cọ dưới tán rừngNơi Bác Hồ ở và làm việc từ tháng 5 đến tháng 8/1945 chỉ đạo Tổng khởi nghĩa
Đình Tân TràoThôn Tân Lập, xã Tân Trào, huyện Sơn DươngKiến trúc nhà sàn 3 gian 2 chái bằng gỗ quý, dựng năm 1923Nơi họp Quốc dân Đại hội ngày 16–17/8/1945 thông qua 10 chính sách lớn
Cây đa Tân TràoĐầu làng Kim Long, xã Tân Trào, huyện Sơn DươngCụm cây đa cổ thụ cành lá vươn rộng giữa không gian bản làngNơi Đại tướng Võ Nguyên Giáp đọc Quân lệnh số 1 chiều ngày 16/8/1945
Đình Hồng TháiThôn Cả, xã Tân Trào, huyện Sơn DươngĐình làng người Tày dựng năm 1919, kết cấu gỗ truyền thốngĐiểm dừng chân đầu tiên của Bác Hồ ngày 21/5/1945 và trạm đón đại biểu
Lán Hang BòngThôn Bòng, xã Tân Trào, huyện Sơn DươngLán sàn gỗ, tre nứa tựa vách núi đá vôi có hang ngầm tự nhiênNơi Bác Hồ ở và làm việc giai đoạn 1950–1952 chỉ đạo Chiến dịch Biên giới
Cụm di tích Kim QuanXã Kim Quan, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên QuangHệ thống lán làm việc và hầm an toàn dưới chân núi Ao BúcTrụ sở Trung ương Đảng, Văn phòng Tổng Bí thư và Chủ tịch phủ cuối năm 1953

Những quyết sách lịch sử trọng đại gắn liền với Khu di tích Tân Trào

Giá trị vượt thời gian của Khu di tích Tân Trào kết tinh ở những quyết sách lịch sử mang tầm vóc thời đại được hoạch định ngay dưới mái lá đơn sơ của núi rừng Sơn Dương. Mỗi sự kiện diễn ra tại đây đều đánh dấu bước chuyển mình vĩ đại của dân tộc Việt Nam trên con đường giành độc lập, tự do và bảo vệ chủ quyền quốc gia với tinh thần yêu chuộng hòa bình cao cả.

Lệnh Tổng khởi nghĩa mùa thu tháng Tám năm 1945

Tháng 8 năm 1945, khi Chiến tranh thế giới thứ hai bước vào hồi kết với sự đầu hàng của phát xít Nhật trước lực lượng Đồng minh, thời cơ ngàn năm có một cho dân tộc Việt Nam đã điểm. Từ ngày 13 đến ngày 15 tháng 8 năm 1945, tại khu rừng Nà Nưa, Hội nghị toàn quốc của Đảng tại Tân Trào đã họp dưới sự chủ trì của lãnh tụ Hồ Chí Minh và Tổng Bí thư Trường Chinh, quyết định phát động toàn dân tổng khởi nghĩa giành chính quyền. Ngay trong đêm 13 tháng 8 năm 1945, Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc được thành lập và chính thức ban bố Quân lệnh số 1 của Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc, hiệu triệu đồng bào cả nước nhất tề đứng lên.

Tiếp nối hội nghị của Đảng, trong hai ngày 16 và 17 tháng 8 năm 1945, Quốc dân Đại hội Tân Trào — tiền thân của Quốc hội Việt Nam — đã diễn ra trọng thể tại ngôi đình làng Kim Long. Đại hội đã nhất trí tán thành chủ trương Tổng khởi nghĩa của Đảng và Tổng bộ Việt Minh, thông qua Mười chính sách lớn của Việt Minh, quy định Quốc kỳ là lá cờ đỏ sao vàng năm cánh, Quốc ca là bài Tiến quân ca và bầu ra Ủy ban Dân tộc Giải phóng Việt Nam tức Chính phủ lâm thời do cụ Hồ Chí Minh làm Chủ tịch.

Sáng ngày 17 tháng 8 năm 1945, trước tiền đường ngôi đình cổ, thay mặt Ủy ban Dân tộc Giải phóng Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc lời tuyên thệ thiêng liêng trước Quốc kỳ và toàn thể đại biểu quốc dân, khẳng định ý chí kiên quyết lãnh đạo nhân dân giữ vững nền độc lập của Tổ quốc. Trước đó, vào chiều ngày 16 tháng 8 năm 1945, dưới bóng đa Kim Long, đồng chí Võ Nguyên Giáp đã đọc Bản Quân lệnh số 1 và chỉ huy đơn vị Giải phóng quân tiến về giải phóng thị xã Thái Nguyên rồi tiến về Hà Nội.

Vai trò trung tâm Thủ đô Kháng chiến chín năm trường kỳ

Sau ngày Toàn quốc kháng chiến bùng nổ cuối năm 1946, một lần nữa núi rừng Tuyên Quang lại đón Bác Hồ, Trung ương Đảng, Quốc hội và Chính phủ trở lại căn cứ địa Việt Bắc vào ngày 2 tháng 4 năm 1947. Phối hợp chặt chẽ cùng Khu di tích ATK Định Hóa ở sườn đông dãy núi Hồng thuộc tỉnh Thái Nguyên, vùng đất Tân Trào, Minh Thanh, Trung Yên, Kim Quan của Tuyên Quang đã hình thành nên vùng lõi an toàn khu vững chắc, xứng danh là Thủ đô Kháng chiến của cả nước.

Trong suốt cuộc kháng chiến chín năm đầy gian khổ, mười ba trên tổng số mười bốn bộ và cơ quan ngang bộ của Chính phủ, sáu mươi lăm cơ quan trung ương cùng các ban ngành đoàn thể đã đặt trụ sở làm việc trên mảnh đất Tuyên Quang. Tại mặt trận sông Lô hào hùng năm 1947, quân và dân ta đã lập nên chiến thắng Bình Ca năm 1947 vang dội, đập tan gọng kìm đường thủy của cuộc hành quân Lê-a, bảo vệ tuyệt đối an toàn cho các cơ quan đầu não đóng tại vùng căn cứ Sơn Dương và Yên Sơn.

Không chỉ là trung tâm chỉ huy quân sự, vùng căn cứ Tuyên Quang còn chứng kiến sự kiện chính trị trọng đại tại Khu di tích Kim Bình thuộc huyện Chiêm Hóa, nơi diễn ra Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ II tại Kim Bình vào tháng 2 năm 1951. Cuối năm 1953, tại cụm di tích xã Kim Quan, Bộ Chính trị và Bác Hồ đã thông qua kế hoạch tác chiến Đông Xuân 1953–1954 và quyết định mở Chiến dịch Điện Biên Phủ lịch sử, góp phần chấm dứt chiến tranh và lập lại hòa bình ở Đông Dương với tinh thần nhân nghĩa cao cả.

Giá trị di sản đặc biệt và bảo tồn Khu di tích Tân Trào

Trải qua gần tám thập kỷ kể từ mùa thu cách mạng năm 1945, Khu di tích Tân Trào vẫn giữ nguyên vẹn vẻ đẹp trầm mặc của núi rừng Việt Bắc hòa quyện cùng chiều sâu lịch sử vô giá. Việc gìn giữ, tôn tạo và phát huy giá trị của quần thể di tích không chỉ thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn mà còn khẳng định bản sắc văn hóa độc đáo của vùng đất chiến khu xưa.

Quần thể di sản quốc gia đặc biệt giữa lòng Việt Bắc

Với những giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học đặc biệt xuất sắc, ngày 10 tháng 5 năm 2012, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 548/QĐ-TTg xếp hạng Khu di tích Tân Trào là Di tích Quốc gia đặc biệt. Quần thể di sản này bao hàm một hệ thống di tích mật độ cao hiếm có tại Việt Nam, phản ánh toàn diện quá trình hình thành nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á cũng như nghệ thuật tổ chức bộ máy kháng chiến toàn dân, toàn diện dựa vào địa hình rừng núi và lòng dân.

  • Quy mô không gian bảo tồn: Trải rộng trên địa bàn 11 xã thuộc huyện Sơn Dương và huyện Yên Sơn với tổng cộng 183 di tích lịch sử, văn hóa đã được kiểm kê và lập hồ sơ khoa học.
  • Hệ sinh thái rừng đặc dụng: Quần thể di tích nằm gọn trong Khu rừng văn hóa - lịch sử - môi trường Tân Trào rộng hàng nghìn héc-ta, bảo tồn nhiều loài gỗ quý như lim, nghiến, lát hoa, trám trắng cùng hệ động thực vật phong phú.
  • Giá trị giáo dục truyền thống: Được mệnh danh là bảo tàng lịch sử cách mạng sống động ngoài trời, nơi lưu giữ ký ức cội nguồn về ý chí tự lực tự cường, tinh thần đại đoàn kết dân tộc và khát vọng hòa bình.

Bảo tồn cảnh quan lịch sử gắn với văn hóa bản địa

Điểm đặc sắc làm nên sức sống bền bỉ của Khu di tích Tân Trào chính là sự gắn kết hữu cơ giữa di tích lịch sử cách mạng với không gian văn hóa truyền thống của cộng đồng các dân tộc Tày, Nùng, Dao bản địa. Tại làng văn hóa Tân Lập dưới chân núi Nà Nưa, hàng chục nếp nhà sàn gỗ mái cọ cổ truyền vẫn được người dân gìn giữ nguyên vẹn, nơi tiếng đàn Tính và làn điệu hát Then mượt mà ngân vang bên dòng suối Khuổi Pụa mỗi độ xuân về.

Khép lại hành trình khám phá vùng đất chiến khu lịch sử, Khu di tích Tân Trào mãi là biểu tượng sáng ngời của ý chí độc lập tự do, sức mạnh đại đoàn kết và tinh thần yêu chuộng hòa bình của dân tộc Việt Nam. Trên hành trình số hóa và gìn giữ di sản văn hiến vùng Đông Bắc, chuyên trang Tuyên Quang NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống dữ liệu bách khoa chuẩn xác nhằm lan tỏa những giá trị lịch sử, văn hóa và thiên nhiên đặc sắc của quê hương cách mạng tới độc giả trong và ngoài nước.

Chia sẻ:
TC

NSSC Tuyên Quang

tuyenquang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tuyên Quang.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Tuyên Quang.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất