Làng nghề làm giấy bản Thanh Sơn - Di sản giấy vầu cổ truyền của người Dao
NSSC Tuyên QuangĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Giữa không gian thanh bình của bản làng vùng cao nơi sườn núi mờ sương, làng nghề làm giấy bản Thanh Sơn vẫn đều đặn vang lên tiếng nước chảy và nhịp chày đập bột vầu bên hiên nhà. Trải qua hơn một trăm năm truyền nối từ đời ông tổ nghề Triệu Dùn Phin, những thế hệ người Dao tại thôn Thanh Sơn đã chắt lọc tinh túy từ thân cây vầu non cùng nhựa dây leo rừng để tạo nên những tệp giấy vàng óng, dẻo dai.
Lịch sử trăm năm của làng nghề làm giấy bản Thanh Sơn
Gắn liền với lịch sử thiên di và định cư của cộng đồng người Dao Đỏ, người Dao Áo dài nơi miền sơn cước Đông Bắc, nghề làm giấy thủ công ra đời từ chính nhu cầu tự thân trong đời sống tín ngưỡng và văn tự cổ truyền. Hành trình hơn một thế kỷ của làng nghề làm giấy bản Thanh Sơn là minh chứng sống động cho sức sáng tạo bền bỉ dựa vào hệ sinh thái rừng già tự nhiên.
Dấu ấn tổ nghề Triệu Dùn Phin mở nghề giấy
Theo gia phả lưu truyền trong các dòng họ người Dao tại thôn Thanh Sơn, tiền thân của làng nghề làm giấy bản Thanh Sơn được khởi dựng từ khoảng năm 1920 và định hình quy mô sản xuất ổn định từ năm 1925. Người có công đầu tìm tòi nguồn nguyên liệu bản địa và truyền dạy kỹ thuật tráng giấy cho dân bản là cụ Triệu Dùn Phin, một bậc cao niên am tường chữ Nôm Dao và tri thức thảo mộc rừng sâu. Nhận thấy vùng rừng núi quanh chân dãy đỉnh Tây Côn Lĩnh sở hữu trữ lượng vầu tự nhiên dồi dào cùng những khe suối đầu nguồn quanh năm trong vắt, cụ đã dày công thử nghiệm việc ngâm ủ thân vầu với vôi đá để chế tác giấy bản.
Từ những mẻ giấy đầu tiên phục vụ nhu cầu trong gia tộc họ Triệu, bí quyết ngâm vầu và pha keo thảo mộc nhanh chóng được chia sẻ rộng rãi cho các hộ gia đình họ Hoàng, họ Lý, họ Bàn cùng chung sống tại thôn Thanh Sơn. Trải qua nhiều biến cố lịch sử nơi biên viễn gắn liền với ký ức hào hùng của mặt trận Vị Xuyên Hà Giang và mạch nguồn tâm linh cổ kính tại chùa Sùng Khánh Hà Giang, các thế hệ cư dân bản địa vẫn kiên trì giữ đỏ lửa lò vôi và bể bột. Nghề làm giấy không chỉ mang lại sinh kế ổn định lúc nông nhàn mà còn trở thành sợi dây gắn kết tình làng nghĩa xóm bền chặt.
Vị thế giấy bản trong sách cổ và lễ cúng
Trong đời sống tinh thần của đồng bào dân tộc Dao, mỗi tờ giấy ra đời từ làng nghề làm giấy bản Thanh Sơn đều mang giá trị linh thiêng không thể thay thế bằng các loại giấy công nghiệp hiện đại. Nhờ bề mặt xốp nhẹ, sắc vàng ngà ấm áp và khả năng bắt mực tàu tuyệt hảo mà không bị nhòe hay mục nát qua hàng trăm năm, giấy bản được các bậc thầy cúng lựa chọn để sao chép sách cổ Nôm Dao, gia phả dòng họ, sách xem ngày giờ và những tập thơ ca dân gian phục vụ trình diễn Hát Páo Dung của người Dao Tuyên Quang.
Đặc biệt, giấy bản giữ vai trò cốt lõi trong toàn bộ hệ thống nghi lễ vòng đời và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Dao vùng cao. Từ đại lễ trưởng thành như lễ hội Cấp sắc người Dao Đỏ Hoàng Su Phì cho tới nghi thức tưởng nhớ thủy tổ trong lễ hội Bàn Vương người Dao Quản Bạ, mọi bức tranh thờ Tam Thanh, sắc phong đạo sắc, sớ điệp dâng thần linh và tiền giấy dâng cúng tổ tiên đều bắt buộc phải được viết, vẽ hoặc cắt thủ công trên chất liệu giấy bản làm từ cây vầu non thuần khiết. Đồng bào tin rằng chỉ có tờ giấy kết tinh từ cây rừng, nước suối và mồ hôi lao động chân chính mới đủ sự thanh sạch để gửi lời khẩn nguyện tới thế giới tâm linh.
Nguyên liệu rừng già tại làng nghề làm giấy bản Thanh Sơn
Khác với những làng nghề giấy vùng đồng bằng Bắc Bộ thường sử dụng vỏ cây dó, làng nghề làm giấy bản Thanh Sơn lại tạo nên bản sắc riêng biệt nhờ khai thác hoàn toàn nguồn nguyên liệu từ cây vầu non và thảo mộc tự nhiên dưới tán rừng già Đông Bắc.
Tuyển chọn cây vầu non mùa xuân và chẻ ngâm
Nguyên liệu quyết định trực tiếp đến độ dai, độ mỏng và sắc vàng tự nhiên của tờ giấy tại làng nghề làm giấy bản Thanh Sơn chính là những thân cây vầu non mọc tự nhiên trên các triền núi cao. Thời điểm lý tưởng nhất để người dân thôn Thanh Sơn lên rừng thu hoạch vầu kéo dài từ cuối tháng Giêng đến hết tháng Ba âm lịch hằng năm. Đây là giai đoạn những mầm măng vầu sau mùa mưa xuân đã vươn cao thành cây non thẳng tắp, ngọn vừa mới uốn cong nhưng chưa kịp bung cành ra lá, giúp thớ sợi bên trong thân vầu đạt độ mềm dẻo tối đa và chứa hàm lượng xen-lu-lô tinh khiết nhất.
Nếu chặt vầu quá non khi còn là búp măng thì lượng bột thu được rất ít và sợi giấy dễ bị bở rách; ngược lại nếu để cây vầu đã già cứng và trổ lá xanh đậm thì thớ gỗ trở nên xơ thô, ngâm vôi lâu ngày cũng khó phân rã nhuyễn mịn. Những thân cây vầu non không bị sâu đục thân sau khi khai thác từ rừng về được người thợ róc bỏ lớp mắt mấu cứng, cạo sơ lớp vỏ xanh bên ngoài rồi chẻ dọc thành từng thanh nan nhỏ đều nhau, bó lại thành từng bó gọn gàng để chuẩn bị đưa vào bể ủ.

Hòa quyện nước suối nguồn và nhựa dây leo rừng
Bên cạnh nguồn bột sợi từ cây vầu non, bí quyết tạo nên độ kết dính đồng đều giữa các thớ sợi giấy tại làng nghề làm giấy bản Thanh Sơn nằm ở dung dịch nhựa dây leo rừng được đồng bào Dao gọi theo tiếng bản địa là cây nhớt hay cây sa kiêu. Đây là loài dây leo thân gỗ mọc hoang dã dưới những tán rừng ẩm ướt quanh vùng núi có những gốc chè Shan tuyết Tây Côn Lĩnh cổ thụ. Người thợ cắt từng đoạn thân và cành dây leo rừng mang về đập dập lớp vỏ, sau đó ngâm vào thùng nước suối lạnh để thân cây tiết ra thứ dịch nhầy trong suốt, sánh mịn như lòng trắng trứng.
Chất keo thảo mộc tự nhiên từ nhựa dây leo rừng đóng vai trò là chất trợ phân tán và kết dính sinh học hoàn hảo. Khi pha trộn dịch nhựa cây sa kiêu vào bể bột vầu theo tỷ lệ gia truyền từ thời cụ Triệu Dùn Phin, các sợi bột vầu nhỏ li ti sẽ lơ lửng đều trong nước mà không bị lắng cặn xuống đáy bể, đồng thời giúp các tờ giấy ướt khi xếp chồng lên nhau đem ép kiệt nước vẫn dễ dàng bóc tách từng tờ mỏng tang mà không hề bị dính rách. Nguồn nước dùng trong suốt quy trình làm giấy cũng phải là nước suối đầu nguồn dẫn trực tiếp từ khe núi đá về bản, hoàn toàn không lẫn bùn đất hay tạp chất phèn sắt.
| Hạng mục nguyên liệu và dụng cụ | Nguồn gốc khai thác và cấu tạo thủ công | Vai trò kỹ thuật trong chế tác giấy bản |
|---|---|---|
| Thân cây vầu non mùa xuân | Khai thác từ tháng Giêng đến tháng Ba âm lịch khi cây vầu mới vươn cao chưa bung lá | Cung cấp nguồn sợi xen-lu-lô tự nhiên dẻo dai, tạo sắc vàng ngà ấm áp cho mặt giấy |
| Nhựa dây leo rừng sa kiêu | Thân dây leo rừng đập dập ngâm trong nước suối lạnh để chiết xuất dịch nhầy tự nhiên | Giúp sợi bột vầu phân tán đều trong bể nước, kết dính thớ giấy và chống dính khi bóc tờ |
| Bể ngâm vôi xây kiên cố | Hố đất trát vữa hoặc bể xây gạch dung tích lớn đặt cạnh nguồn nước suối chảy quanh năm | Ngâm ủ nan vầu non cùng vôi tôi suốt một đến hai tháng để làm mềm và phân rã thớ sợi |
| Khuôn tráng giấy căng vải màn | Khung gỗ chữ nhật kích thước khoảng 40 x 80 cm căng lớp vải màn hoặc mành tre vót mịn | Vớt và định hình lớp màng bột vầu mỏng đều chỉ bằng một đến hai lượt chao nước khéo léo |
| Bàn ép gỗ và sân phơi nắng | Hệ thống đòn bẩy gỗ đặt đá tảng nặng ép kiệt nước và giàn phơi tre ngoài trời nắng | Nén chặt kết cấu sợi giấy, làm khô tự nhiên dưới ánh nắng mặt trời giúp giấy bền hàng chục năm |
Kỹ thuật chế tác ở làng nghề làm giấy bản Thanh Sơn
Toàn bộ quy trình biến những bó vầu xanh trên rừng thành tệp giấy hoàn chỉnh tại làng nghề làm giấy bản Thanh Sơn đều vận hành một trăm phần trăm bằng sức người và dụng cụ thô sơ, thể hiện trình độ tay nghề điêu luyện của các nghệ nhân dân tộc Dao.
Ngâm ủ bể ngâm vôi và nghiền bột trắng đục
Sau khi chẻ nhỏ và phơi héo, những bó cây vầu non được xếp ngay ngắn xuống đáy bể ngâm vôi có dung tích chứa từ hai đến ba tấn nguyên liệu mỗi mẻ. Người thợ rải xen kẽ từng lớp vôi củ đã tôi kỹ lên bề mặt các lớp nan vầu, dùng những thanh gỗ chắn ngang và đè đá tảng nặng lên trên rồi dẫn nước suối ngập đầy bể. Thời gian ngâm ủ trong bể ngâm vôi kéo dài liên tục từ ba mươi đến bốn mươi lăm ngày tùy theo nhiệt độ thời tiết từng mùa, giúp chất kiềm trong vôi từ từ làm mục lớp mô cứng và tách rời các bó sợi thực vật.
Khi kiểm tra thấy thanh vầu đã mềm nhũn, chuyển sang màu vàng sậm và có thể dùng tay bóp nhẹ đã tơi thành sợi, người thợ vớt toàn bộ nguyên liệu lên rửa sạch nhiều lần bằng nước suối chảy để loại bỏ hết cặn vôi bám ngoài. Tiếp đó, vầu mềm được đưa vào cối đá giã nhuyễn bằng chày gỗ đạp chân hoặc cho vào máy nghiền trục lăn thủ công, vừa nghiền vừa xả nước suối liên tục cho tới khi tạo thành hỗn hợp bột giấy mịn màng, trắng đục và thơm dịu mùi măng rừng.
Nghệ thuật láng khuôn tráng giấy và phơi nắng
Công đoạn quyết định độ dày mỏng đồng đều của tờ giấy tại làng nghề làm giấy bản Thanh Sơn là thao tác tráng giấy bên bể nước bột. Người thợ hòa bột vầu nhuyễn vào bể nước sạch cùng dịch nhựa dây leo rừng, dùng gậy gỗ khuấy đều rồi cầm hai cạnh của khuôn tráng giấy nhúng nghiêng xuống mặt bể. Chỉ bằng một động tác múc nước và lắc nhẹ cổ tay điêu luyện theo phương ngang dọc, lớp bột vầu mịn đã dàn trải phẳng phiu trên mặt lưới vải. Ngay khi nhấc khuôn lên cho nước rút hết qua mắt lưới, người thợ lật úp mặt khuôn tráng giấy xuống bàn kê phẳng và rút nhẹ khung gỗ ra, để lại lớp màng giấy ướt mỏng tang xếp chồng khít lên nhau thành từng bục cao hàng trăm tờ.
Khi bục giấy ướt đã đạt độ dày khoảng ba mươi đến bốn mươi phân, người thợ đặt tấm ván gỗ lên trên và dùng hệ thống đòn bẩy chất đá tảng nặng để ép kiệt toàn bộ lượng nước dư thừa suốt một đêm. Sáng hôm sau, từng khối giấy ẩm được chuyển ra sân bản vào những ngày nắng ráo. Đôi bàn tay khéo léo của người thợ tại thôn Thanh Sơn nhẹ nhàng bóc tách từng tờ giấy mỏng khỏi bục mà không làm rách mép, đem dán lên vách gỗ hoặc trải phơi trên giàn phơi tre dưới ánh nắng mặt trời. Khi nắng gió vùng cao hong khô từng thớ sợi, tờ giấy bản tự bong ra với sắc vàng óng ả, bề mặt đanh mịn và sẵn sàng được cắt sửa thành từng tệp vuông vắn.

Bảo tồn di sản tại làng nghề làm giấy bản Thanh Sơn
Trước sự cạnh tranh gay gắt của các loại giấy in công nghiệp sản xuất hàng loạt, làng nghề làm giấy bản Thanh Sơn vẫn giữ vững vị thế độc tôn trong đời sống văn hóa tâm linh vùng Đông Bắc và được nhà nước tôn vinh ở cấp độ di sản quốc gia.
Danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Ghi nhận giá trị lịch sử hơn một thế kỷ cùng kho tàng tri thức dân gian đặc sắc gắn liền với môi trường sinh thái rừng vầu, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ban hành quyết định công nhận nghề làm giấy bản của người Dao tại thôn Thanh Sơn vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Danh hiệu cao quý này không chỉ tôn vinh công lao khai sáng của tổ nghề Triệu Dùn Phin mà còn khẳng định tầm vóc của một nghề thủ công cổ truyền tiêu biểu, sánh vai cùng những cái nôi giấy thủ công danh tiếng của dân tộc như làng giấy dó Yên Thái bên bờ Hồ Tây lịch sử hay làng giấy bản Dìa Trên của đồng bào Nùng An vùng biên viễn.
Trong bức tranh tổng thể các nghề thủ công truyền thống phục vụ mỹ thuật và tín ngưỡng dân gian Việt Nam, nếu như giấy điệp của làng tranh dân gian Đông Hồ nổi danh với lớp vỏ sò óng ánh nơi vùng Kinh Bắc thì giấy vầu của làng nghề làm giấy bản Thanh Sơn lại chinh phục các nhà nghiên cứu văn hóa nhờ độ bền cơ học tự nhiên, không bị mối mọt xâm hại và giữ nguyên nét chữ mực tàu qua nhiều thế hệ lưu giữ sách cổ Nôm Dao.
- Giá trị bảo tồn văn tự và tri thức cổ: Cung cấp chất liệu giấy chuẩn mực để lưu giữ hàng nghìn cuốn sách chữ Nôm Dao, bài cúng cổ, lịch pháp và y thuật dân gian vùng cao.
- Giá trị kỹ thuật sinh thái thuần tự nhiên: Quy trình sản xuất khép kín từ cây vầu non, nhựa dây leo rừng và nước suối nguồn, hoàn toàn không dùng hóa chất tẩy trắng độc hại.
- Giá trị cố kết cộng đồng dân tộc Dao: Duy trì phương thức truyền nghề cha truyền con nối trong gia đình, gắn kết các dòng họ cùng bảo vệ rừng vầu đầu nguồn.
- Giá trị giáo dục và trải nghiệm di sản: Trở thành điểm tham quan học tập thực tế cho du khách và học giả muốn tìm hiểu quy trình làm giấy cổ truyền phương Đông.
Giữ lửa nghề gia truyền giữa nhịp sống đương đại
Hiện nay, tại thôn Thanh Sơn, hàng chục hộ gia đình người Dao vẫn duy trì hoạt động sản xuất thường xuyên quanh năm, tiêu biểu có những bậc cao niên và người giữ lửa văn hóa bản địa như nghệ nhân Lý Đạt Thông luôn đau đáu với công tác bảo tồn chữ viết, nghi lễ và nghề thủ công truyền thống của dân tộc mình. Vào mỗi vụ khai thác vầu mùa xuân hay những tháng cuối năm chuẩn bị cho mùa lễ hội và Tết Nguyên đán, khắp các ngõ bản lại rộn ràng cảnh chẻ vầu, ngâm vôi, tráng giấy và phơi những dải giấy vàng rực dưới nắng sớm.
Chính quyền địa phương cùng ngành văn hóa đã tích cực đồng hành cùng bà con thông qua việc quy hoạch vùng rừng trồng vầu nguyên liệu bền vững, hỗ trợ xây dựng hệ thống bể lắng lọc nước sinh thái và quảng bá sản phẩm giấy bản gắn với du lịch văn hóa cộng đồng. Những tư liệu nghiên cứu chuyên sâu về kỹ thuật chế tác và giá trị Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của làng nghề cũng được số hóa và giới thiệu rộng rãi trên chuyên trang Tuyên Quang NSSC, góp phần lan tỏa niềm tự hào về di sản văn hóa các dân tộc vùng cao tới đông đảo công chúng.
Hơn một trăm năm bền bỉ chảy cùng nhịp nước suối nguồn đại ngàn, làng nghề làm giấy bản Thanh Sơn vẫn vẹn nguyên nét mộc mạc, thuần khiết trong từng thớ giấy vàng óng thơm hương vầu non. Sự trường tồn của nghề giấy cổ truyền nơi thôn Thanh Sơn không chỉ gìn giữ mạch nguồn tâm linh và chữ viết của đồng bào dân tộc Dao mà còn làm giàu thêm kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của đất nước.
NSSC Tuyên Quang
tuyenquang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tuyên Quang.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Tuyên Quang.
Bài liên quan
Làng nghề nấu rượu ngô Thanh Vân - Bí quyết ủ men lá thảo dược ba mươi sáu vị
Làng nghề nấu rượu ngô Thanh Vân gìn giữ kỹ nghệ ủ men lá ba mươi sáu vị thảo dược rừng cùng hạt ngô vàng nương đá và nguồn nước suối núi đá vôi Quản Bạ.
Nghề chế tác khèn Mông Đồng Văn - Tinh hoa tạo tác nhạc cụ gỗ trúc nơi miền đá
Nghề chế tác khèn Mông Đồng Văn kết tinh kỹ nghệ đục bầu gỗ pơ mu, thông ống trúc rừng và chỉnh âm lưỡi gà đồng tinh xảo của nghệ nhân trên cao nguyên đá.
Nghề dệt thổ cẩm người Pà Thẻn - Sắc đỏ chim lửa giữa đại ngàn Lâm Bình
Nghề dệt thổ cẩm người Pà Thẻn tại xã Hồng Quang huyện Lâm Bình rực rỡ sắc đỏ chim lửa với kỹ thuật dệt khung cửi gỗ và đồ án hoa văn hình học cổ truyền.



