Bỏ qua đến nội dung

Nghề dệt thổ cẩm người Pà Thẻn - Sắc đỏ chim lửa giữa đại ngàn Lâm Bình

Gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa của cộng đồng cư dân vùng cao dọc thượng nguồn sông Gâm, nghề dệt thổ cẩm người Pà Thẻn kết tinh trí tuệ thẩm mỹ dân gian qua những bộ trang phục sắc đỏ rực rỡ tựa ngọn lửa thiêng sưởi ấm núi rừng Đông Bắc.

NSSC Tuyên QuangĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Các thế hệ phụ nữ Pà Thẻn ngồi trên khung cửi gỗ trước hiên nhà dệt thổ cẩm truyền thống

Bên những nếp nhà tại thôn Thượng Minh thuộc xã Hồng Quang huyện Lâm Bình, tiếng thoi đưa lách cách trên khung cửi truyền thống đã trở thành thanh âm quen thuộc qua bao thế hệ. Nhờ sự khéo léo và nhẫn nại của những người bà, người mẹ, nghề dệt thổ cẩm người Pà Thẻn đã biến những cuộn sợi bông tự nhiên thành tấm vải thêu dệt hoa văn hình học tinh tế, tôn vinh vẻ đẹp duyên dáng của thiếu nữ miền sơn cước.

Cội nguồn lịch sử của nghề dệt thổ cẩm người Pà Thẻn

Là một trong những cộng đồng dân tộc ít người có bản sắc văn hóa độc đáo bậc nhất vùng núi phía Bắc, người Pà Thẻn sinh sống tập trung chủ yếu dọc lưu vực thượng nguồn sông Gâm thuộc hai tỉnh Tuyên Quang và Hà Giang. Trong hành trang văn hóa lưu truyền qua hàng trăm năm lịch sử, nghề dệt thổ cẩm người Pà Thẻn giữ vị trí trung tâm, phản ánh thế giới quan, thẩm mỹ dân gian và luật tục hôn nhân gia đình của cả tộc người.

Biểu tượng sắc đỏ chim lửa trong tâm thức bản làng

Khi bước chân vào các bản làng vùng cao tại xã Hồng Quang huyện Lâm Bình hay xã Tân Bắc huyện Quang Bình, ấn tượng đầu tiên thu hút mọi ánh nhìn chính là những bộ trang phục phụ nữ rực rỡ như những đóa hoa rừng nở giữa đại ngàn xanh thẫm. Điểm khác biệt cốt lõi tạo nên diện mạo độc bản của nghề dệt thổ cẩm người Pà Thẻn là việc sử dụng sắc đỏ chim lửa làm gam màu chủ đạo bao phủ toàn bộ tấm áo, chân váy và chiếc khăn đội đầu. Theo truyền thuyết cổ xưa của dân tộc Pà Thẻn, màu đỏ tươi thắm ấy là hiện thân của loài chim lửa thần thoại và vị thần lửa tối cao đã che chở cho dân bản vượt qua thú dữ, giá rét và bóng tối rừng già.

Trong tâm thức cộng đồng, sắc đỏ chim lửa trên tấm vải thổ cẩm còn tượng trưng cho nguồn sinh khí mãnh liệt, ánh sáng mặt trời, sự may mắn và khát vọng sinh sôi nảy nở. Chính vì vậy, mỗi khi những chàng trai Pà Thẻn bước vào vũ điệu chân trần trên than hồng trong lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn, các bà, các chị và các thiếu nữ đứng vòng quanh sân lễ đều khoác lên mình bộ thổ cẩm đỏ rực đẹp nhất, tạo nên sự cộng hưởng kỳ diệu giữa ánh lửa thiêng bập bùng và sắc màu rực rỡ của trang phục truyền thống.

Thước đo phẩm hạnh thiếu nữ và trang phục cưới

Theo tập quán lâu đời gắn liền với nghề dệt thổ cẩm người Pà Thẻn, mọi bé gái trong bản ngay từ khi lên bảy, lên tám tuổi đã bắt đầu ngồi cạnh bà và mẹ bên hiên nhà để học cách se sợi, phân biệt màu chỉ và làm quen với nhịp dệt trên khung cửi truyền thống. Đến tuổi mười bốn, mười lăm, mỗi thiếu nữ Pà Thẻn đều phải thànhạo trọn vẹn các kỹ thuật dệt vải, thêu thùa và ghép vải để tự tay hoàn thiện bộ trang phục của riêng mình. Đôi bàn tay khéo léo, đường dệt thẳng đều và cách phối màu tinh tế trên tấm vải chính là thước đo quan trọng nhất để cộng đồng và các chàng trai trong bản đánh giá đức tính cần cù, nết na của người con gái.

Đặc biệt, trong nghi lễ hôn nhân cổ truyền, bộ trang phục cưới Pà Thẻn mang ý nghĩa thiêng liêng gắn kết hai dòng họ. Trước ngày bước chân về nhà chồng, cô dâu bắt buộc phải dành ra nhiều tháng trời lao động miệt mài bên khung cửi để dệt xong bộ trang phục cưới Pà Thẻn hoàn toàn mới cùng những tấm vải thổ cẩm làm quà biếu mẹ chồng và anh chị em bên nhà trai. Bộ váy áo do chính tay mình dệt nên không chỉ là tài sản hồi môn quý giá nhất của người phụ nữ mà còn theo họ suốt cuộc đời trong mọi dịp lễ Tết trọng đại của bản làng.

Nguyên liệu và khung cửi nghề dệt thổ cẩm người Pà Thẻn

Để tạo ra những tấm vải thổ cẩm có độ bền chắc hàng chục năm và sắc màu tươi sáng không phai, người thợ thực hành nghề dệt thổ cẩm người Pà Thẻn luôn tuân thủ quy trình chuẩn bị nguyên liệu và vận hành khung dệt thủ công vô cùng công phu.

Xử lý sợi bông tự nhiên và nhuộm màu thảo mộc

Nguồn nguyên liệu truyền thống cốt lõi của nghề dệt thổ cẩm người Pà Thẻn là những quả bông trắng muốt được bà con gieo trồng trên các sườn nương đất dốc quanh thôn Thượng Minh. Sau khi thu hoạch bông vào mùa nắng hanh khô, người phụ nữ đem phơi giòn rồi dùng cán lăn gỗ tách bỏ hạt, bật bông cho tơi xốp như mây trắng trước khi đưa lên xa quay kéo thành những cuộn sợi bông tự nhiên mảnh mai, săn chắc. Để sợi bông có độ dai và không bị đứt xơ khi cọ xát trên khung dệt, các nghệ nhân đem luộc sợi trong nước cơm đặc hoặc nước cháo ngô loãng rồi phơi căng ngoài nắng gió.

Từ nền sợi bông tự nhiên màu trắng ngà, người thợ tiến hành nhuộm màu hoàn toàn bằng các loại vỏ cây, rễ cây và lá rừng bản địa. Màu đỏ chủ đạo được chiết xuất từ rễ và vỏ cây vang rừng đun sôi nhiều giờ cùng phèn chua tự nhiên; màu chàm đen lấy từ lá cây chàm ngâm ủ vôi; màu vàng tươi lấy từ củ nghệ rừng hoặc hoa dành dành; còn màu xanh lục được pha chế khéo léo giữa nước chàm và thảo mộc vàng. Sự kết hợp giữa năm sắc màu cơ bản gồm đỏ, trắng, đen, vàng và xanh trên nền sợi bông tự nhiên đã tạo nên bảng màu rực rỡ, hài hòa và mang đậm hơi thở thiên nhiên núi rừng.

Phụ nữ dân tộc Pà Thẻn trong trang phục sắc đỏ ngồi khung cửi dệt vải và se sợi bông
Phụ nữ dân tộc Pà Thẻn trong trang phục sắc đỏ ngồi khung cửi dệt vải và se sợi bông

Cấu tạo khung cửi truyền thống và kỹ thuật mắc sợi

Công cụ sản xuất trung tâm của nghề dệt thổ cẩm người Pà Thẻn là chiếc khung cửi truyền thống đóng hoàn toàn bằng các loại gỗ rừng cứng chắc và ống tre già. Khung cửi của người Pà Thẻn có thiết kế gọn gàng, độ nghiêng vừa phải, bao gồm trục cuốn sợi dọc, hệ thống go dệt điều khiển bằng bàn đạp chân, lược dệt bằng nan cật tre vót mỏng bóng láng, con thoi gỗ luồn sợi ngang và thanh gỗ dẹt dùng để dập khít từng đường chỉ. Bề rộng khổ vải trên khung cửi truyền thống thường dao động từ hai mươi đến bốn mươi phân, phù hợp với vóc dáng và tầm sải tay của người phụ nữ vùng cao.

Khâu khó nhất trước khi ngồi vào dệt là công đoạn mắc sợi dọc và lên go. Người thợ phải tính toán chính xác số lượng hàng trăm sợi chỉ màu đỏ, trắng, đen xen kẽ nhau để tạo đường viền dọc tấm vải, sau đó tỉ mỉ luồn từng sợi qua mắt go và khe lược tre. Khi bắt đầu dệt, nghệ nhân không chỉ dùng con thoi đưa sợi ngang thông thường mà còn kết hợp kỹ thuật cài chỉ màu trực tiếp bằng que tre nhỏ ngay trên mặt khung cửi để vừa dệt nền vải vừa nổi lên các mảng hoa văn hai mặt sắc nét, đòi hỏi trí nhớ hình học chuẩn xác đến từng sợi chỉ.

Thành phần cấu trúc thổ cẩmKỹ thuật chế tác và phối màu truyền thốngÝ nghĩa biểu tượng trong văn hóa Pà Thẻn
Tấm áo khoác cổ chéo vạt dàiGhép các dải thổ cẩm đỏ tươi với mảng vải chàm đen ở nách và gấu tay, viền chỉ trắng vàngThể hiện sự giao hòa âm dương, che chở cơ thể và tôn lên vẻ đẹp kín đáo của người phụ nữ
Chân váy xếp nếp thêu hoa vănDệt vải thổ cẩm khổ rộng nối liền phần cạp chàm, trang trí các dải sọc đỏ và hoa văn chân váyTượng trưng cho những thửa ruộng bậc thang và mặt đất vững chãi nuôi dưỡng con người
Khăn đội đầu vành tròn lớnQuấn từ dải vải dài hàng mét, xếp chồng nhiều lớp tạo vành rộng, hai đầu buông tua chỉ đỏ vàngBiểu trưng cho vầng mặt trời rực rỡ, vòng hào quang bảo hộ trí tuệ và sức khỏe
Yếm ngực và dây thắt lưngDệt khổ hẹp trên khung cửi truyền thống, thêu dày đặc họa tiết hình quả trám và chữ thậpGiữ cho bộ trang phục gọn gàng khi lao động và gửi gắm ước vọng tình duyên bền chặt
Hệ thống hoa văn hình họcCài sợi nổi trực tiếp khi dệt kết hợp thêu tay họa tiết cây cầu, sừng trâu, cây thông, chân chóGhi chép ký ức lịch sử thiên di qua sông núi và lòng biết ơn muôn loài thảo mộc, vật nuôi

Hệ thống hoa văn trong nghề dệt thổ cẩm người Pà Thẻn

Mỗi tấm vải bước ra từ nghề dệt thổ cẩm người Pà Thẻn được ví như một cuốn biên niên sử bằng hình ảnh, nơi người phụ nữ gửi gắm toàn bộ ký ức cội nguồn và tình yêu thiên nhiên qua hệ thống ký hiệu mỹ thuật dân gian độc đáo.

Bố cục hoa văn hình học, cây thông và sừng trâu

Ngôn ngữ tạo hình chủ đạo của nghề dệt thổ cẩm người Pà Thẻn thuộc trường phái hoa văn hình học cách điệu cao với bố cục đăng đối, chặt chẽ theo từng dải băng ngang trên thân áo và chân váy. Bằng cách đếm từng sợi dọc và luồn sợi ngang khác màu trên khung cửi truyền thống, các nghệ nhân đã kiến tạo nên hàng chục đồ án họa tiết truyền thống như hình quả trám lồng nhau, hình chữ vạn, hình tam giác răng cưa, đường kỷ hà gấp khúc và hình chữ thập. Xen giữa các mảng màu đỏ rực là những đường chỉ trắng và vàng chạy song song, tạo hiệu ứng thị giác tương phản nổi bật và phân tách rõ ràng từng trường cảnh trang trí.

Mỗi họa tiết trong kho tàng hoa văn hình học ấy đều bắt nguồn từ những hình ảnh gần gũi trong đời sống lao động của cư dân vùng cao. Họa tiết cây cầu nhiều nhịp nhắc nhớ hành trình vượt sông suối tìm đất lập bản của tổ tiên; họa tiết cây thông và lá rừng biểu trưng cho sức sống trường tồn nơi sườn núi đá; trong khi họa tiết sừng trâu, chân chó, mắt cua lại thể hiện sự gắn bó máu thịt giữa con người với vật nuôi và đồng ruộng. Tất cả được sắp đặt hài hòa theo quy tắc thẩm mỹ truyền đời mà không cần bất kỳ bản vẽ mẫu nào trên giấy.

Chỉnh thể áo vạt chéo, chân váy và khăn đội đầu

Một bộ nữ phục hoàn chỉnh được chế tác từ nghề dệt thổ cẩm người Pà Thẻn là sự kết hợp cầu kỳ của năm bộ phận tách biệt gồm khăn đội đầu, áo dài vạt, yếm che ngực, dây thắt lưng và chân váy. Chiếc áo của phụ nữ Pà Thẻn không đơm cúc mà thiết kế hai vạt trước vắt chéo qua ngực rồi cố định bằng chiếc dây thắt lưng dệt hoa văn dài gần hai mét, phần lưng áo và cổ tay tập trung mật độ họa tiết dày đặc nhất. Bên trong vạt áo chéo là chiếc yếm hình vuông thêu chỉ đỏ trắng tinh xảo, kết hợp cùng những vòng bạc lấp lánh nơi cổ tạo nên vẻ đẹp vừa sang trọng vừa khỏe khoắn.

Điểm nhấn ấn tượng bậc nhất trên chỉnh thể trang phục là chiếc khăn đội đầu (mũ vải) được quấn công phu từ dải vải chàm và thổ cẩm dài tới vài mét. Từng vòng vải được xếp chồng khéo léo tạo thành chiếc vành tròn rộng như chiếc đĩa lớn trên đỉnh đầu, xung quanh đính những chùm tua chỉ màu đỏ, màu vàng rủ mềm mại xuống hai bên thái dương. Để hoàn thành trọn vẹn một bộ trang phục từ khâu kéo sợi bông tự nhiên, dệt từng bộ phận trên khung cửi truyền thống cho tới khi khâu ghép hoàn thiện, người phụ nữ Pà Thẻn tại thôn Thượng Minh phải miệt mài lao động suốt hai đến ba tháng ròng rã.

Những tấm vải thổ cẩm, áo, váy và khăn thêu hoa văn hình học sắc đỏ rực rỡ của người Pà Thẻn
Những tấm vải thổ cẩm, áo, váy và khăn thêu hoa văn hình học sắc đỏ rực rỡ của người Pà Thẻn

Bảo tồn và lan tỏa nghề dệt thổ cẩm người Pà Thẻn

Trước làn sóng giao thoa văn hóa hiện đại, cộng đồng cư dân cùng chính quyền địa phương đã triển khai nhiều giải pháp thiết thực nhằm gìn giữ và phát huy giá trị nghề dệt thổ cẩm người Pà Thẻn như một di sản văn hóa sống động của vùng cao xứ Tuyên.

Lớp truyền dạy nghề tại thôn Thượng Minh Hồng Quang

Tại vùng lõi văn hóa thôn Thượng Minh thuộc xã Hồng Quang huyện Lâm Bình, ngọn lửa đam mê với khung cửi vẫn được thắp sáng mỗi ngày bởi những nghệ nhân tâm huyết, tiêu biểu là nghệ nhân Phù Thị Thiên. Với hơn nửa thế kỷ gắn bó cùng con thoi và sợi chỉ đỏ, bà không chỉ nắm giữ trọn vẹn bí quyết cài hoa văn cổ của tổ tiên mà còn trực tiếp đứng lớp truyền dạy kỹ năng dệt thổ cẩm cho hàng chục phụ nữ trẻ và học sinh dân tộc Pà Thẻn tại địa phương. Bên cạnh đó, những vần thơ giàu bản sắc miền sơn cước của nhà thơ Phù Ninh — người con ưu tú của dân tộc Pà Thẻn trên quê hương Tuyên Quang — cũng góp phần khắc họa sâu đậm vẻ đẹp tâm hồn và sắc áo đỏ truyền thống trong đời sống văn học nghệ thuật.

Song hành cùng các làng nghề dệt cổ truyền vùng Đông Bắc và Tây Bắc như nghề dệt thổ cẩm người Tày Bắc Kạn, nghề dệt thổ cẩm người Tày Lạng Sơn hay nghề dệt thổ cẩm người Lự Bản Hon, các tổ hợp tác dệt thổ cẩm tại xã Hồng Quang huyện Lâm Bình và xã Tân Bắc huyện Quang Bình đã từng bước mở rộng danh mục sản phẩm thủ công. Ngoài việc dệt trang phục cưới Pà Thẻn và lễ phục truyền thống, chị em phụ nữ trong bản còn sáng tạo thêm khăn quàng cổ, túi đeo vai, ví cầm tay và tranh vải lưu niệm mang họa tiết hoa văn hình học đặc trưng.

  • Duy trì lớp truyền dạy nghề trong cộng đồng: Tổ chức các khóa học thực hành kéo sợi, mắc khung và dệt hoa văn cổ cho thanh thiếu niên người Pà Thẻn vào dịp hè và mùa nông nhàn.
  • Thành lập tổ hợp tác phụ nữ dệt thổ cẩm: Quy tụ các nghệ nhân lành nghề tại thôn Thượng Minh cùng sản xuất, kiểm soát chất lượng sợi bông và bảo tồn mẫu hoa văn gốc.
  • Đưa trang phục truyền thống vào trường học và lễ hội: Khuyến khích thế hệ trẻ mặc trang phục thổ cẩm Pà Thẻn trong các ngày lễ lớn, hội diễn văn nghệ dân gian và sinh hoạt ngoại khóa.
  • Kết nối không gian trưng bày văn hóa bản địa: Xây dựng nhà văn hóa truyền thống Pà Thẻn tại xã Hồng Quang làm nơi trình diễn nghề dệt khung cửi phục vụ công tác nghiên cứu và tham quan.

Gắn kết thổ cẩm bản địa với văn hóa Lâm Bình

Ngày nay, hành trình tìm hiểu nghề dệt thổ cẩm người Pà Thẻn tại xã Hồng Quang huyện Lâm Bình đã trở thành một mảnh ghép giàu sức hút trong bức tranh văn hóa sinh thái vùng thượng nguồn sông Gâm. Du khách đến với Lâm Bình sau khi du thuyền thưởng ngoạn vẻ đẹp kỳ vĩ của danh thắng hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình và khám phá hệ thống nhũ đá nguyên sơ trong động Song Long Lâm Bình đều tìm về thôn bản người Pà Thẻn để chiêm ngưỡng sắc đỏ chim lửa bên khung cửi gỗ. Tại đây, vẻ đẹp của nghề dệt truyền thống còn hòa quyện cùng hương vị ẩm thực vùng cao với đĩa xôi ngũ sắc Tuyên Quang dẻo thơm và chén rượu ngô men lá Na Hang nồng ấm nghĩa tình, đồng thời tỏa sáng rực rỡ trong các kỳ Lễ hội Thành Tuyên hằng năm.

Nhằm thúc đẩy bảo tồn di sản gắn với phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số, hệ thống cơ sở dữ liệu về quy trình kỹ thuật, ý nghĩa biểu tượng hoa văn và câu chuyện giữ nghề của đồng bào Pà Thẻn đã được số hóa bài bản trên cổng thông tin Tuyên Quang NSSC. Sự kết hợp giữa tri thức thủ công trăm năm và nền tảng truyền thông số giúp lan tỏa mạnh mẽ giá trị văn hóa bản địa tới cộng đồng trong và ngoài nước.

Trải qua bao mùa sương gió giữa đại ngàn Đông Bắc, nghề dệt thổ cẩm người Pà Thẻn vẫn giữ trọn vẹn nhịp thoi đưa bền bỉ cùng sắc đỏ chim lửa ấm áp nơi thôn Thượng Minh. Mỗi tấm vải thổ cẩm được dệt nên từ sợi bông tự nhiên không chỉ kết tinh bàn tay tài hoa của người phụ nữ vùng cao mà còn là niềm tự hào trường tồn của bức tranh di sản văn hóa các dân tộc Việt Nam.

Chia sẻ:
TC

NSSC Tuyên Quang

tuyenquang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tuyên Quang.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Tuyên Quang.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất