Ruộng bậc thang Hoàng Su Phì - Công trình điêu khắc đất trời nơi sườn núi cực Bắc
NSSC Tuyên QuangĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Trải dài qua sáu xã vùng lõi và hơn hai mươi xã lân cận ở thượng nguồn sông Chảy, quần thể ruộng bậc thang Hoàng Su Phì là một trong những cảnh quan nông nghiệp di sản kỳ vĩ nhất Việt Nam. Từ chân suối sâu lên tới sát vòm rừng nguyên sinh ở độ cao trên 1.500 m, hàng nghìn bậc ruộng xếp tầng nối tiếp nhau như những nấc thang vươn lên mây trắng, phản ánh cuộc đối thoại bền bỉ và hài hòa giữa con người với thiên nhiên hùng vĩ suốt nhiều thế kỷ.
Lịch sử khai khẩn ruộng bậc thang Hoàng Su Phì
Sự hình thành của ruộng bậc thang Hoàng Su Phì gắn liền với đặc điểm địa chất kiến tạo của khối núi cổ thượng nguồn sông Chảy và quá trình định cư lâu đời của các tộc người bản địa. Trên vùng đất hầu như không có thung lũng bằng phẳng, cư dân miền núi đã biến những sườn dốc hiểm trở thành vựa lúa trù phú thông qua phương thức canh tác bậc thang độc đáo.
| Thông số di sản nông nghiệp | Đặc điểm lịch sử và tự nhiên chuẩn xác | Khu vực phân bố trọng điểm |
|---|---|---|
| Tổng diện tích ruộng bậc thang | Khoảng 3.700 ha phân bố trên địa bàn 24 xã, thị trấn | Khu vực Hoàng Su Phì thượng nguồn sông Chảy |
| Vùng lõi bảo tồn di sản | Khoảng 1.380 ha ruộng bậc thang cổ tiêu biểu nhất | Bản Phùng, Bản Luốc, Sán Sả Hồ, Hồ Thầu, Nậm Ty, Thông Nguyên |
| Lịch sử khai khẩn liên tục | Hơn 300 năm truyền nối qua nhiều thế hệ cư dân | Đồng bào La Chí, Dao Đỏ, Nùng, Mông, Tày |
| Cấp độ xếp hạng di sản | Danh thắng Di tích Quốc gia công nhận năm 2012 (mở rộng năm 2023) | Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng |
| Độ cao phân bố địa hình | Từ cao trình 600 m đến trên 1.600 m so với mực nước biển | Sườn tây dãy Tây Côn Lĩnh và Chiêu Lầu Thi |
Địa hình sườn núi dốc đứng thượng nguồn sông Chảy
Không gian tự nhiên của Hoàng Su Phì nằm hoàn toàn trên sườn tây của khối núi thượng nguồn sông Chảy, nơi quy tụ hai đỉnh núi cao nhất vùng là đỉnh Tây Côn Lĩnh (2.428 m) và đỉnh Chiêu Lầu Thi (2.402 m). Khác với vùng cao nguyên đá vôi ở phía bắc, cấu trúc địa chất tại đây chủ yếu là nền đá granit, đá phiến mica và đất feralit phong hóa dày trên các sườn núi đất có độ chia cắt cực kỳ mạnh. Địa hình bị xẻ sâu bởi mạng lưới sông Chảy, sông Bạc cùng hàng trăm khe suối nhỏ như suối Đỏ, suối Thầu, suối Nậm Ty, tạo nên những triền núi có độ dốc trung bình từ 30 độ đến hơn 50 độ.
Lượng mưa dồi dào từ hoàn lưu gió mùa kết hợp với thảm rừng già nguyên sinh trên đỉnh núi giữ vai trò như một hồ chứa nước ngầm tự nhiên khổng lồ. Chính sự kết hợp giữa tầng đất phong hóa giàu khoáng chất và nguồn nước suối chảy quanh năm đã tạo tiền đề sinh thái quan trọng để cư dân vùng cao chuyển hóa các sườn núi dốc thành hệ thống ruộng nước bậc thang bền vững mà không gây sạt lở địa chất.
Hành trình ba thế kỷ khai sơn phá thạch mở ruộng
Theo các nguồn sử liệu dân tộc học và gia phả truyền đời của các dòng họ bản địa, lịch sử khai khẩn ruộng bậc thang Hoàng Su Phì bắt đầu từ cách đây hơn ba thế kỷ khi cộng đồng người La Chí, người Nùng và người Dao đặt chân tới lập bản bên các sườn núi thượng nguồn sông Chảy. Thuở sơ khai, trước mặt người nông dân chỉ là rừng rậm nguyên sinh và những vách đất đá cheo leo. Bằng những nông cụ thủ công giản dị bằng sắt rèn và gỗ rừng như cuốc chim, xà beng, thuổng, bừa gỗ, các thế hệ cư dân đã kiên trì thực hiện công cuộc "khai sơn phá thạch" bền bỉ qua từng mùa vụ.
Mỗi thửa ruộng bậc thang là kết quả của hàng chục năm, thậm chí hàng trăm năm lao động nối tiếp từ đời cha sang đời con. Năm đầu tiên, người dân phát quang bụi rậm và vạt đất tạo thành một bậc phẳng nhỏ hẹp chỉ vừa một đường cày; những năm tiếp theo, họ tiếp tục bẩy đá, san gạt phần đất phía taluy dương đắp bồi ra phía taluy âm để mở rộng mặt ruộng và nâng cao bờ giữ nước. Cứ như thế, hàng vạn tấn đất đá được di chuyển hoàn toàn bằng sức người và sức trâu, biến những sườn đồi hoang vu thành những công trình kiến trúc đất khổng lồ ôm sát đường đồng mức của núi non.
Kỹ thuật kiến tạo ruộng bậc thang Hoàng Su Phì
Giá trị khoa học và nghệ thuật của ruộng bậc thang Hoàng Su Phì nằm ở hệ thống tri thức bản địa hoàn chỉnh về cơ học đất, thủy lợi miền núi và canh tác sinh thái. Không cần đến máy móc đo đạc hiện đại, những nông dân miền sơn cước đã trở thành những kỹ sư địa hình bậc thầy.

Nghệ thuật đắp bờ giữ đất trên triền núi cao
Để kiến tạo mặt ruộng phẳng ngang trên sườn núi có độ dốc lớn, người La Chí và người Dao sử dụng chính dòng nước làm thước đo thăng bằng tự nhiên. Sau khi san phẳng sơ bộ nền đất, họ dẫn một dòng nước nhỏ vào mặt ruộng; chỗ nào nước ngập sâu tức là nền ruộng bị trũng cần bồi thêm đất, chỗ nào đất nhô lên khỏi mặt nước thì dùng cuốc san bạt đi cho đến khi mực nước trải đều khắp thửa ruộng. Kỹ thuật định vị cao trình bằng mặt nước giúp các đường bờ ruộng uốn lượn mềm mại nhưng luôn giữ độ ngang tuyệt đối theo đúng đường đồng mức địa hình.
Phần quan trọng nhất quyết định tuổi thọ hàng trăm năm của thửa ruộng là kỹ thuật đắp bờ giữ nước (bờ ruộng cao từ 0,5 m đến hơn 2 m tùy độ dốc). Đất đắp bờ phải là loại đất thịt dẻo, không lẫn sỏi đá hay rễ cây mục, được đầm chặt bằng vồ gỗ qua nhiều lớp để tránh rò rỉ nước hoặc sạt lở khi mưa lớn. Tại những khu vực có nhiều đá tảng như Nậm Ty hay Thông Nguyên, người dân còn áp dụng kỹ thuật kè bờ bằng đá hộc xếp khan khít với nhau rồi mới phủ đất sét bên trong, tạo nên những bức tường thành đá - đất vững chãi trường tồn cùng năm tháng.
Hệ thống máng dẫn thủy tự chảy từ rừng già
Trái tim vận hành của toàn bộ hệ thống ruộng bậc thang Hoàng Su Phì là mạng lưới thủy lợi dẫn nước tự chảy từ rừng đầu nguồn xuống tới từng thửa ruộng. Trong quan niệm sinh thái của cư dân bản địa, "rừng là nguồn nước, có rừng mới có ruộng", vì vậy phía trên đỉnh mỗi khu ruộng bậc thang luôn là khu rừng thiêng hoặc rừng cổ thụ được bản làng bảo vệ nghiêm ngặt. Từ các khe suối trong rừng già cách khu ruộng nhiều cây số, người dân đào các con mương nhỏ men theo sườn núi hoặc bắc hệ thống máng tre, máng vầu, máng gỗ rỗng ruột vượt qua các vực sâu và vách đá để đưa nước về đỉnh đồi.
Khi dòng nước được dẫn tới thửa ruộng cao nhất trên đỉnh đồi, nước sẽ tràn qua các cửa xả nhỏ được mở so le trên bờ ruộng để chảy tuần tự từ bậc cao xuống bậc thấp. Cách bố trí cửa tràn zíc-zắc giúp giảm tốc độ dòng chảy, ngăn ngừa xói mòn chân bờ ruộng và đồng thời đưa lớp phù sa giàu mùn hữu cơ từ lá rừng phân hủy phân phối đều khắp toàn bộ các bậc ruộng từ đỉnh núi xuống tận chân khe suối.
Chu kỳ mùa nước đổ và mùa vàng lúa chín
Do khí hậu núi cao lạnh giá vào mùa đông, vùng ruộng bậc thang tại Hoàng Su Phì chỉ canh tác duy nhất một vụ lúa chính trong năm, tạo nên hai mùa cảnh quan đối lập nhưng đều mang vẻ đẹp kỳ ảo. Khoảng từ tháng 4 đến tháng 6 hằng năm, khi những cơn mưa rào đầu hạ trút xuống đại ngàn, người nông dân bắt đầu mở mương tháo nước vào ruộng để cày ải, bừa ngấu và đắp lại bờ chuẩn bị cấy lúa, mở ra khung cảnh mùa nước đổ lấp lánh như hàng vạn tấm gương trời phản chiếu mây trắng và nắng sớm.
- Giai đoạn làm đất và mùa nước đổ (tháng 4 – tháng 6): Mặt ruộng đất nâu hòa cùng làn nước suối trong vắt tạo nên bức tranh thủy mặc đa sắc độ từ nâu trầm, bạc trắng lúc bình minh đến tím hồng lúc hoàng hôn.
- Giai đoạn lúa thì con gái (tháng 7 – tháng 8): Những mầm mạ non bén rễ vươn lên phủ kín các bậc thang bằng tấm thảm nhung xanh mướt trải dài từ chân suối lên sát rừng già.
- Giai đoạn mùa vàng lúa chín (tháng 9 – tháng 10): Toàn bộ các sườn núi chuyển sang sắc vàng rực rỡ của những bông lúa trĩu hạt, tỏa hương lúa mới ngạt ngào trong làn sương thu se lạnh trên rẻo cao.
Phân khu cảnh quan ruộng bậc thang Hoàng Su Phì
Trong tổng số 24 xã có ruộng bậc thang của huyện Hoàng Su Phì, sáu xã vùng lõi được công nhận Di tích Quốc gia từ đợt đầu năm 2012 cùng các xã mở rộng đều mang những nét đặc trưng riêng biệt về độ dốc, hình thái bậc ruộng và bản sắc tộc người cư trú.

Tuyệt tác lòng chảo mây tại thung lũng Bản Phùng
Nằm ở phía tây bắc giáp biên giới, xã Bản Phùng được mệnh danh là nơi sở hữu những thửa ruộng bậc thang có độ dốc cao và quy mô hùng vĩ bậc nhất Việt Nam. Đây là địa bàn cư trú tập trung của đồng bào dân tộc La Chí với trung tâm bản làng nằm trên một yên ngựa núi cao, xung quanh là những triền ruộng bậc thang xếp hàng trăm tầng từ đáy vực sâu vút lên tới đỉnh núi. Nhiều sườn đồi tại Bản Phùng có tới hơn một trăm bậc ruộng nối tiếp nhau gần như thẳng đứng, khoảng cách giữa các bờ ruộng chỉ rộng từ một đến vài mét.
Điểm độc đáo của cảnh quan Bản Phùng là sự hòa quyện giữa các thửa ruộng hình chóp nón, hình lòng chảo với những nếp nhà sàn truyền thống của người La Chí ẩn hiện dưới tán rừng cọ và mây mù. Mỗi buổi bình minh, biển mây trắng từ thung lũng sông Chảy dâng lên bao phủ lưng chừng núi, khiến những dải ruộng lúa chín vàng phía trên trông như những ốc đảo lơ lửng giữa tầng không.
Thửa ruộng cánh cung tại Bản Luốc, Sán Sả Hồ
Nằm liền kề nhau trên tuyến sườn núi hướng đông nam là hai xã Bản Luốc và Sán Sả Hồ, nơi tập trung sinh sống của cộng đồng người Dao Áo Dài và người Nùng. Khác với thế ruộng dốc đứng ở Bản Phùng, địa hình tại Bản Luốc và Sán Sả Hồ mở rộng thành các sườn đồi lượn sóng dài và thoải hơn, tạo điều kiện cho người dân kiến tạo nên những thửa ruộng bậc thang hình cánh cung và hình mâm xôi mềm mại uốn quanh các bản làng.
Xen giữa những bậc ruộng lúa nối tiếp nhau ngút tầm mắt tại Bản Luốc là những chòm rừng cọ xanh rì, những lều canh lúa lợp mái cỏ gianh bình dị và những nếp nhà sàn gỗ vững chãi. Sự đan cài hài hòa giữa không gian canh tác lúa nước với hệ thống vườn rừng và suối thác tự nhiên đã biến khu vực Bản Luốc – Sán Sả Hồ thành một bảo tàng sinh thái mở tiêu biểu cho kỹ thuật canh tác của người Dao và người Nùng.
Không gian ruộng lúa tại Thông Nguyên, Hồ Thầu
Ở cửa ngõ phía nam và phía đông của vùng di sản, các xã Thông Nguyên, Nậm Ty và Hồ Thầu lại mang đến một diện mạo cảnh quan đa tầng, nơi những thửa ruộng bậc thang giao thoa trực tiếp với những cánh rừng chè cổ thụ và các đỉnh núi cao trên 2.000 m. Tại khu vực Thông Nguyên (nơi ba dòng suối lớn Phìn Hồ, Nậm Ông và Nậm Khoa hội tụ) và xã Nậm Ty, các bậc ruộng trải rộng dọc theo các thung lũng sâu bên sườn núi, tạo nên những dải lụa vàng óng ả ôm lấy dòng suối đá trắng xóa.
Càng lên cao về phía xã Hồ Thầu dưới chân núi Chiêu Lầu Thi, ruộng bậc thang của đồng bào người Dao Đỏ lại xen kẽ mật thiết với những vạt rừng nguyên sinh và các quần thể chè Shan tuyết Phìn Hồ Hoàng Su Phì hàng trăm năm tuổi. Chính sự kết hợp giữa canh tác lúa bậc thang ở tầng thấp, trồng thảo quả dưới tán rừng ở tầng giữa và thu hái búp chè cổ thụ ở tầng cao đã hình thành nên mô hình nông - lâm kết hợp đa tầng bền vững trên sườn núi đá granit.
Di sản văn hóa gắn với ruộng bậc thang Hoàng Su Phì
Không chỉ là một danh thắng tự nhiên - nhân tạo kỳ vĩ, ruộng bậc thang Hoàng Su Phì còn là không gian bảo tồn sống động hệ thống di sản văn hóa vật thể và phi vật thể đặc sắc của cộng đồng các dân tộc thiểu số vùng cao Đông Bắc.
Giá trị Di tích Quốc gia và tri thức nông nghiệp
Năm 2012, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức quyết định xếp hạng danh lam thắng cảnh ruộng bậc thang Hoàng Su Phì là Di tích Quốc gia tại 6 xã tiêu biểu, và đến năm 2023 tiếp tục mở rộng phạm vi xếp hạng thêm 5 xã nhằm bảo tồn toàn diện cảnh quan nông nghiệp di sản này. Việc công nhận danh hiệu cấp quốc gia khẳng định giá trị lịch sử, khoa học và thẩm mỹ của một công trình canh tác được tạo dựng hoàn toàn bằng bàn tay lao động sáng tạo của con người qua hơn ba thế kỷ.
Trên nền tảng canh tác ruộng bậc thang, cư dân địa phương đã chọn lọc và lưu giữ được nguồn gen lúa bản địa quý hiếm thích nghi hoàn hảo với khí hậu lạnh và thổ nhưỡng vùng núi cao. Tiêu biểu là các giống lúa nếp cẩm, lúa nếp cái hạt tròn dẻo thơm và các giống lúa tẻ truyền thống có thân cây cứng cáp chống đổ ngã trước gió núi, cho hạt gạo chắc mẩy mang đậm hương vị của đất rừng và nguồn nước khoáng tự nhiên từ đỉnh núi cao.
Bản sắc văn hóa cộng đồng cư dân vùng cao
Mỗi mùa vụ trên ruộng bậc thang Hoàng Su Phì đều gắn liền với chu kỳ nghi lễ tín ngưỡng nông nghiệp và các lễ hội truyền thống giàu bản sắc. Sau khi thu hoạch vụ lúa vàng vào tháng 9, tháng 10, đồng bào La Chí tại Bản Phùng lại tổ chức Tết Khu Cù Tê để dâng lễ vật cơm mới, rượu hoẵng trong sừng trâu tạ ơn tổ tiên và thần Nông đã phù hộ mùa màng tươi tốt. Trong khi đó, tại các bản làng người Dao Đỏ ở Hồ Thầu, Nậm Ty, Thông Nguyên, mùa nông nhàn cuối năm lại là thời điểm diễn ra lễ hội Cấp sắc người Dao Đỏ Hoàng Su Phì, nghi lễ trưởng thành thiêng liêng răn dạy con cháu đạo lý làm người và ý thức gìn giữ rừng nguồn, ruộng tổ.
Bên cạnh canh tác lúa nước, đời sống văn hóa bên những bậc thang mây còn kết tinh qua các nghề thủ công truyền thống tinh xảo. Sau những ngày làm ruộng trên sườn núi, người thợ thủ công tại Bản Luốc, Hồ Thầu lại miệt mài bên bếp lửa với nghề chạm bạc người Dao Đỏ Hoàng Su Phì để chế tác những bộ trang sức bạc chạm khắc hoa văn tinh tế. Tại vùng núi cao Phìn Hồ - Thông Nguyên, truyền thống chế biến trà cổ truyền qua nghề sao chè Shan tuyết Phìn Hồ cùng tâm huyết gìn giữ giống trà cổ của nghệ nhân Lý Đạt Thông đã góp phần nâng tầm giá trị nông sản bản địa gắn liền với cảnh quan di sản Hoàng Su Phì.
- Kiến trúc nhà ở truyền thống: Những ngôi nhà sàn lợp lá cọ hoặc nhà trình tường đất kết hợp sàn gỗ của người La Chí, người Dao nằm hài hòa giữa lưng chừng các thửa ruộng bậc thang.
- Tri thức bảo vệ rừng đầu nguồn: Hương ước cổ truyền của các bản làng quy định bảo vệ nghiêm ngặt các khu rừng cấm, rừng thiêng phía trên đỉnh đồi nhằm giữ mạch nước ngầm nuôi ruộng.
- Hệ thống lều canh lúa: Những chiếc lều gỗ nhỏ dựng trên bờ ruộng vừa là nơi nghỉ chân tránh mưa nắng của người nông dân, vừa tạo điểm nhấn kiến trúc mộc mạc giữa biển lúa vàng.
Trong tiến trình xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa về các danh thắng và di sản nông nghiệp tiêu biểu, chuyên trang Tuyên Quang NSSC luôn chú trọng lan tỏa những giá trị lịch sử, sinh thái và nhân văn sâu sắc của vùng cao Đông Bắc. Trải qua hơn ba trăm năm nắng gió đại ngàn, ruộng bậc thang Hoàng Su Phì vẫn sừng sững như một bản anh hùng ca lao động bất hủ được khắc tạc vào lòng đất mẹ, mãi là niềm tự hào về trí tuệ và sức sáng tạo bền bỉ của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.
NSSC Tuyên Quang
tuyenquang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tuyên Quang.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Tuyên Quang.
Bài liên quan
Đỉnh Tây Côn Lĩnh - Nóc nhà Đông Bắc uy nghiêm giữa biển mây và rừng nguyên sinh
Đỉnh Tây Côn Lĩnh vươn cao 2.428 m giữa dãy núi thượng nguồn sông Chảy, bảo tồn hệ sinh thái rừng á nhiệt đới, đỗ quyên cổ thụ và chè Shan tuyết trăm năm.
Cột cờ Quốc gia Lũng Cú - Biểu tượng chủ quyền thiêng liêng nơi đỉnh núi Rồng
Cột cờ Quốc gia Lũng Cú sừng sững trên đỉnh núi Rồng cao 1.470 mét, là biểu tượng chủ quyền thiêng liêng kết tinh lịch sử ngàn năm nơi địa đầu cực Bắc.
Cao nguyên đá Đồng Văn - Kỳ quan địa chất toàn cầu nơi cực Bắc Tổ quốc
Cao nguyên đá Đồng Văn là Công viên địa chất toàn cầu UNESCO đầu tiên tại Việt Nam, lưu giữ hơn 500 triệu năm kiến tạo vỏ Trái Đất cùng bản sắc vùng cao.



