Đỉnh Chiêu Lầu Thi - Kỳ quan chín tầng thang giữa biển mây đại ngàn
NSSC Tuyên QuangĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Giữa trùng điệp núi non nơi thượng nguồn dòng chảy biên viễn, đỉnh Chiêu Lầu Thi sừng sững vươn lên giữa tầng không như một đài quan sát thiên nhiên kỳ vĩ của miền sơn cước Tuyên Quang. Mang tên gọi cổ truyền gợi nhắc hình tượng những bậc đá vươn thẳng lên trời xanh, khối núi đồ sộ này hội tụ vẻ đẹp nguyên sơ của mây ngàn, gió núi cùng các tầng thảm thực vật cổ thụ hàng trăm năm tuổi gắn liền với đời sống đồng bào vùng cao.
Vị trí địa lý và kiến tạo địa chất của đỉnh Chiêu Lầu Thi
Nằm ở vị trí trọng yếu trên cánh cung núi cao phía Tây của tỉnh, đỉnh Chiêu Lầu Thi sở hữu cấu trúc địa mạo phân bậc đặc trưng được kiến tạo qua hàng trăm triệu năm vận động vỏ Trái Đất. Không gian tự nhiên nơi đây vừa mang tính chất chuyển tiếp địa chất vừa lưu giữ những câu chuyện lịch sử sâu sắc đằng sau danh xưng cổ truyền của vùng đất.
Tọa độ tự nhiên trên dải núi cao phía Tây
Về mặt vị trí hành chính và địa lý tự nhiên, đỉnh Chiêu Lầu Thi tọa lạc trên địa bàn xã Hồ Thầu, nằm cách trung tâm khu vực Hoàng Su Phì khoảng 42 km về phía Đông Nam. Với độ cao 2.402 mét so với mực nước biển, ngọn núi này là một trong những đỉnh cao tiêu biểu nhất thuộc sườn Tây Nam của khối núi thượng nguồn Sông Chảy, kết nối không gian địa mạo liên hoàn với đỉnh Tây Côn Lĩnh hùng vĩ nằm ở phía Đông. Toàn bộ khối núi trải rộng trên diện tích hàng nghìn héc-ta, đóng vai trò như bức tường thành tự nhiên phân chia các tiểu vùng khí hậu giữa thung lũng thấp và đới núi cao á nhiệt đới.
Xét theo lịch sử tiến hóa địa chất khu vực Đông Bắc Bộ, nền tảng cấu trúc của khối núi được hình thành chủ yếu từ khối granit cổ sinh phức hệ Sông Chảy có niên đại hơn 400 triệu năm, xen kẽ với các tầng đá phiến mica, đá gneiss và đá thạch anh bị biến chất mạnh. Trải qua các pha vận động kiến tạo Caledoni, Indosini và đặc biệt là chu kỳ nâng Tân kiến tạo mạnh mẽ trong kỷ Đệ Tứ, khối đá kết tinh cứng chắc này được đẩy trồi lên cao độ trên 2.400 mét. Quá trình bóc mòn chọn lọc dưới tác động của băng giá cổ đại, mưa lũ đầu nguồn và biên độ nhiệt ngày đêm lớn đã điêu khắc nên những sống núi sắc nhọn, các vách đá dựng đứng từ 60 đến 75 độ cùng hệ thống khe suối sâu chia cắt mạnh mẽ hai bên sườn núi.
| Tiêu chí địa lý và tự nhiên | Thông số và đặc điểm của đỉnh Chiêu Lầu Thi |
| --- | --- |
| Vị trí hành chính bản địa | Thuộc địa bàn xã Hồ Thầu, khu vực vùng cao Hoàng Su Phì, tỉnh Tuyên Quang |
| Cao độ địa hình chuẩn xác | Đạt độ cao 2.402 mét so với mực nước biển (thuộc nhóm đỉnh núi cao nhất Đông Bắc) |
| Cấu trúc địa chất nền tảng | Hình thành trên khối granit cổ sinh phức hệ Sông Chảy kết hợp đá phiến biến chất |
| Giải nghĩa tên gọi truyền thống | Kiêu Liều Ti trong tiếng Hán Việt và phương ngữ bản địa có nghĩa là Chín tầng thang |
| Hệ sinh thái đặc trưng | Phân tầng đai cao rõ rệt với rừng chè cổ thụ, đỗ quyên và rừng lùn nguyên sinh |
| Mùa biển mây tiêu biểu | Từ tháng 9 năm trước đến tháng 3 năm sau khi hội tụ nghịch nhiệt và độ ẩm cao |
Nguồn gốc tên gọi Chín tầng thang trong lịch sử
Tên gọi đỉnh Chiêu Lầu Thi bắt nguồn từ cách phát âm trại âm trong dân gian của cụm từ Hán Việt Kiêu Liều Ti (còn được ghi chép trong một số tư liệu địa chí cũ là Kiều Liều Ti). Theo chiết tự ngôn ngữ và truyền thống văn hóa của cư dân bản địa vùng cao, chữ Chiêu Lầu mang ý nghĩa là Chín tầng thang, còn chữ Thi chỉ tảng đá lớn vươn cao sát tầng mây. Danh xưng giàu tính hình tượng này xuất phát trực tiếp từ cấu tạo địa hình thực tế của ngọn núi khi nhìn từ dưới thung lũng lên cao, với các tầng thềm địa mạo xếp chồng nối tiếp nhau từ độ cao khoảng 1.800 mét lên tới đỉnh cao nhất trên 2.400 mét.
Trong ký ức truyền khẩu của đồng bào các dân tộc Dao Đỏ, Nùng và Mông cư trú lâu đời quanh khu vực Hồ Thầu, Tân Minh và Nàng Đôn, thuở xa xưa các bậc tiền nhân khi tìm đường lên đỉnh núi cao quan sát địa thế đã phải đục đá, xếp hàng trăm bậc đá tự nhiên nối qua chín gờ núi dốc đứng. Кон số chín trong tâm thức văn hóa phương Đông và tín ngưỡng vạn vật hữu linh của cư dân miền sơn cước vốn biểu trưng cho sự vĩnh cửu, viên mãn và tiệm cận cõi trời. Bởi vậy, hình ảnh chín bậc thang đá vươn lên giữa biển mây vừa phản ánh chân thực độ dốc hiểm trở của địa hình tự nhiên, vừa gửi gắm khát vọng vươn lên chinh phục thiên nhiên khắc nghiệt của con người miền biên viễn.
Địa hình kỳ vĩ và đa dạng sinh học trên đỉnh Chiêu Lầu Thi
Nhờ sự chênh lệch độ cao lớn từ chân núi lên tới đỉnh trên hai nghìn bốn trăm mét, đỉnh Chiêu Lầu Thi hội tụ những hiện tượng khí tượng ngoạn mục cùng sự phân hóa đai cao sinh cảnh vô cùng phong phú. Mỗi độ cao trên sườn núi lại mở ra một thế giới tự nhiên riêng biệt với những loài động thực vật quý hiếm thích nghi hoàn hảo với khí hậu lạnh ẩm.
Cấu trúc sườn núi dốc đứng và biển mây cổ tích
Địa hình khu vực đỉnh của đỉnh Chiêu Lầu Thi là một chóp đá lộ thiên tương đối hẹp, nhô hẳn lên khỏi tán rừng xung quanh và mở ra tầm nhìn thông thoáng suốt bốn phương tám hướng mà không bị che khuất bởi bất kỳ rặng núi liền kề nào. Phía dưới chân khối đỉnh đá là những thung lũng sâu dạng lòng chảo được bao bọc kín bởi các dãy núi phụ chạy theo hướng Tây Bắc - Đông Nam. Cấu trúc địa hình khép kín này kết hợp với hệ thống sông suối dày đặc bên dưới tạo ra độ ẩm không khí luôn duy trì ở mức cao từ 85% đến 95%, trở thành điều kiện lý tưởng cho hiện tượng ngưng tụ sương mù và hình thành biển mây quy mô lớn.
Vào giai đoạn từ cuối mùa thu sang mùa đông và đầu mùa xuân, khi các khối không khí lạnh từ phương Bắc tràn xuống gặp địa hình núi cao chắn gió, hiện tượng nghịch nhiệt bức xạ thường xuyên xuất hiện ở độ cao từ 1.600 mét đến 2.100 mét. Toàn bộ tầng mây trắng đặc quánh bị giữ lại bên dưới các thung lũng, trong khi phần chóp núi ở độ cao 2.402 mét vươn cao đón ánh nắng mặt trời rực rỡ trên nền trời xanh thẳm. Những dải mây cuồn cuộn tràn qua các sống núi đá xám tạo thành thác mây bồng bềnh nối dài tới tận chân trời, tạo nên bức tranh thiên nhiên kỳ ảo hiếm nơi nào sánh kịp.

Hệ sinh thái rừng sương mù và thực vật cổ thụ
Sự thay đổi nhiệt độ theo quy luật đai cao đã kiến tạo nên các tầng thảm thực vật kế tiếp nhau hết sức rõ nét dọc theo sườn đỉnh Chiêu Lầu Thi. Ở đai độ cao từ 800 mét đến 1.500 mét là kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp với sự hiện diện của các loài cây gỗ lớn thuộc họ Dẻ, họ Long não, họ Ngọc lan và họ Chè. Đáng chú ý nhất tại phân tầng này là những quần thể chè cổ thụ hàng trăm năm tuổi mọc xen giữa rừng già, gắn liền với vùng nguyên liệu danh tiếng của chè Shan tuyết Phìn Hồ Hoàng Su Phì với thân cây phủ đầy địa y trắng xám và búp chè dày tích tụ tinh túy sương núi.
Khi lên tới đai độ cao từ 1.500 mét đến 2.200 mét, nhiệt độ trung bình năm giảm xuống dưới 15 độ C, mưa phùn và sương mù bao phủ quanh năm làm xuất hiện kiểu rừng lùn nguyên sinh (còn gọi là rừng rêu hay rừng sương mù núi cao). Tại đây, các loài cây gỗ họ Đỗ quyên, Thiết sam, Pơ mu, Bách xanh và Thích lá đỏ có thân cành vặn xoắn kỳ dị để chống chọi với gió bão, toàn bộ gốc rễ và cành nhánh đều được bao bọc bởi lớp rêu xanh dày mịn như nhung. Dưới tán rừng ẩm ướt giàu mùn hữu cơ là môi trường sinh trưởng tự nhiên của nhiều loài dược liệu quý như tam thất hoang, thất diệp nhất chi hoa, hoàng liên gai cùng cây thảo quả Tây Côn Lĩnh tỏa hương thơm nồng ấm giữa đại ngàn lạnh giá. Từ độ cao trên 2.200 mét lên tới sát đỉnh, cây gỗ nhường chỗ cho thảm trúc lùn núi cao, cỏ gianh và các bụi đỗ quyên cổ thụ nở hoa rực rỡ mỗi độ xuân về.
Phân khu cảnh quan và dấu ấn lịch sử tại đỉnh Chiêu Lầu Thi
Không chỉ sở hữu giá trị địa chất và sinh học tiêu biểu, đỉnh Chiêu Lầu Thi còn lưu giữ nhiều dấu tích văn hóa và lịch sử gắn liền với các giai đoạn biến động của vùng biên giới phía Bắc. Hành trình khám phá từng phân khu độ cao trên núi là dịp để chiêm ngưỡng sự hòa quyện giữa cảnh sắc thiên nhiên và dấu ấn con người qua nhiều thế hệ.
Hành trình qua hệ thống bậc đá cổ lên chóp núi
Cấu trúc không gian của đỉnh Chiêu Lầu Thi được chia thành hai phân đoạn địa hình rõ rệt tính từ khu vực trung tâm xã Hồ Thầu lên tới đỉnh cao nhất. Phân đoạn thứ nhất kéo dài khoảng 12 km từ chân núi lên tới độ cao gần 1.900 mét là cung đường uốn lượn men theo sườn núi đất xen đá, xuyên qua những bản làng người Dao Đỏ ẩn hiện trong sương và những triền núi mở ra tầm nhìn hướng về danh thắng ruộng bậc thang Hoàng Su Phì trải dài như những dải lụa vàng óng mùa lúa chín. Dọc theo sườn núi này, du khách và các nhà nghiên cứu có thể quan sát rõ sự chuyển đổi từ hệ sinh thái nông lâm kết hợp của cư dân bản địa sang vùng đệm rừng tự nhiên nguyên sinh.
Phân đoạn thứ hai từ độ cao 1.900 mét lên tới độ cao 2.402 mét chính là khu vực cốt lõi làm nên danh xưng Chín tầng thang trong lịch sử. Tuyến lối mòn dài hơn 2 km vượt qua độ chênh cao gần 500 mét với những bậc đá xếp nối tiếp nhau men theo sống núi hẹp, hai bên là vách đá dựng đứng và thảm trúc lùn rậm rạp. Tại điểm cao nhất trên mỏm đá phẳng của đỉnh núi, biểu tượng chóp inox 2402m hình kim tự tháp ba cạnh khắc ngôi sao vàng và dòng chữ ghi danh độ cao được đặt trang trọng trên bệ đá kiên cố. Đứng từ vị trí cột mốc độ cao này, tầm nhìn phóng khoáng bao quát trọn vẹn biển mây trắng xóa bên dưới cùng những dãy núi trùng điệp chạy dọc biên cương Đông Bắc.

Dấu tích lịch sử và huyền thoại vùng núi Chiến Thắng
Trong lịch sử cận đại và hiện đại của vùng đất Hoàng Su Phì, đỉnh Chiêu Lầu Thi còn được người dân địa phương gọi bằng cái tên đầy tự hào là núi Chiến Thắng. Do sở hữu vị trí chiến lược hiểm yếu với tầm quan sát khống chế toàn bộ các thung lũng xung quanh từ Hồ Thầu, Bản Luốc, San Sả Hồ cho tới khu vực Xín Mần và Vị Xuyên, ngọn núi này từ cuối thế kỷ XIX sang nửa đầu thế kỷ XX từng là điểm cao quân sự và nơi diễn ra nhiều cuộc đấu tranh bảo vệ bản làng của đồng bào các dân tộc vùng cao trước các thế lực ngoại xâm và thổ phỉ.
Dọc theo các bậc đá cổ và những mỏm đá bằng phẳng gần khu vực đỉnh núi hiện vẫn còn lưu lại một số dấu vết nền đá xếp thủ công và các hố hào quan sát cổ xưa bị rêu phong phủ kín theo năm tháng. Theo lời kể của các bậc cao niên người Dao Đỏ tại thôn Tân Phong và thôn Quang Vinh thuộc xã Hồ Thầu, vào những năm tháng tiễu phỉ giải phóng vùng cao giữa thế kỷ XX, lực lượng dân quân địa phương cùng bộ đội đã dựa vào địa thế hiểm trở của chín tầng thang đá và hệ thống hang hốc tự nhiên trong rừng già để lập đài quan sát, bảo vệ sự bình yên cho các bản làng dưới chân núi. Sau khi hòa bình lập lại trên toàn dải vùng cao, nhân dân trong vùng đã trìu mến gọi ngọn núi linh thiêng che chở cho bản làng mình là núi Chiến Thắng, biểu trưng cho tinh thần đoàn kết và ý chí kiên cường của cộng đồng cư dân miền biên viễn.
Giá trị bảo tồn thiên nhiên và văn hóa quanh đỉnh Chiêu Lầu Thi
Ngày nay, quần thể đỉnh Chiêu Lầu Thi giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong mạng lưới bảo tồn đa dạng sinh học và giữ gìn di sản văn hóa bản địa của tỉnh Tuyên Quang. Sự gắn kết hữu cơ giữa hệ sinh thái rừng đầu nguồn với phương thức sinh kế bền vững của đồng bào vùng cao đã tạo nên một không gian di sản sống giàu bản sắc.
Vai trò điều tiết thủy văn và bảo vệ rừng đầu nguồn
Với diện tích rừng tự nhiên rộng lớn bao phủ khắp các sườn núi dốc đứng, khu vực đỉnh Chiêu Lầu Thi hoạt động như một túi trữ nước sinh thái khổng lồ cung cấp nguồn nước ngọt quanh năm cho hệ thống suối đầu nguồn đổ về sông Chảy và sông Lô. Thảm mục dày hàng chục xăng-ti-mét dưới tán rừng lùn nguyên sinh cùng hệ rễ chằng chịt của các loài cây cổ thụ có khả năng giữ nước mưa, hạn chế tối đa nguy cơ xói mòn đất và sạt lở địa chất trên các sườn dốc trên 45 độ. Nguồn nước mạch trong lành rỉ ra từ các khe đá granit ở độ cao trên 2.000 mét chính là mạch nguồn nuôi dưỡng hàng nghìn héc-ta ruộng bậc thang và các nương chè cổ thụ của những xã vùng cao quanh chân núi.
Bên cạnh chức năng phòng hộ đầu nguồn, khu vực núi cao này còn là ngân hàng gen tự nhiên bảo tồn hàng trăm loài thực vật đặc hữu và động vật hoang dã quý hiếm có tên trong Sách Đỏ Việt Nam. Cộng đồng cư dân tại xã Hồ Thầu từ nhiều đời nay vẫn duy trì các hương ước bảo vệ rừng nghiêm ngặt, đặc biệt là khu rừng cấm đầu nguồn nơi diễn ra lễ cúng thần rừng vào dịp đầu xuân. Nhờ ý thức tôn trọng tự nhiên sâu sắc của người dân bản địa, những cánh rừng nguyên sinh và quần thể đỗ quyên cổ thụ trên núi vẫn giữ được vẻ đẹp nguyên bản qua hàng thế kỷ.
Bản sắc văn hóa cộng đồng cư dân dưới chân núi
Bao quanh sườn núi đỉnh Chiêu Lầu Thi là không gian sinh hoạt văn hóa lâu đời của đồng bào dân tộc Dao Đỏ, Nùng, Mông và La Chí. Trong đó, cộng đồng người Dao Đỏ chiếm tỷ lệ đông đảo nhất tại xã Hồ Thầu, nổi tiếng với tri thức bản địa về thu hái, chế biến thảo dược rừng và kỹ thuật canh tác chè cổ thụ dưới tán rừng già. Những búp chè Shan tuyết hái từ độ cao trên 1.500 mét được bà con chế biến thủ công qua quy trình truyền thống của nghề sao chè Shan tuyết Phìn Hồ, tạo nên phẩm trà có hương cốm non thanh khiết và vị ngọt hậu sâu lắng mang đậm hơi thở của sương mù núi cao.
Đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào dưới chân núi còn được kết tinh qua những nghi lễ truyền thống đặc sắc, tiêu biểu là lễ hội Cấp sắc người Dao Đỏ Hoàng Su Phì đã được ghi danh vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Trong các dịp lễ trọng của bản làng, phụ nữ và nam giới người Dao Đỏ khoác lên mình bộ trang phục thêu hoa văn rực rỡ kết hợp cùng những bộ trang sức bạc tinh xảo được chế tác từ nghề chạm bạc người Dao Đỏ Hoàng Su Phì, bên mâm cỗ truyền thống thơm hương lúa mới từ giống gạo Già Dui Xín Mần nức tiếng của dải đất phía Tây.
- Giá trị địa chất và cảnh quan: Đại diện tiêu biểu cho cấu trúc địa hình núi cao cấu tạo từ khối granit cổ sinh với độ cao 2.402 mét, nổi bật cùng hiện tượng biển mây nghịch nhiệt và tầm nhìn toàn cảnh vùng núi Đông Bắc.
- Giá trị sinh học và môi trường: Lưu giữ hệ sinh thái phân tầng đai cao hoàn chỉnh từ rừng thường xanh á nhiệt đới, vùng chè Shan tuyết cổ thụ đến rừng lùn nguyên sinh và thảm đỗ quyên núi cao.
- Giá trị lịch sử và văn hóa bản địa: Gắn liền với truyền thuyết Kiêu Liều Ti (Chín tầng thang), ký ức lịch sử tự hào của núi Chiến Thắng và không gian văn hóa truyền thống đặc sắc của đồng bào Dao Đỏ, Nùng, Mông.
Vươn mình kiêu hãnh giữa mây trời biên viễn ở độ cao hơn hai nghìn bốn trăm mét, đỉnh Chiêu Lầu Thi là minh chứng sống động cho vẻ đẹp kỳ vĩ của tạo hóa và chiều sâu văn hóa lâu đời nơi dải núi phía Tây. Trong hành trình gìn giữ và lan tỏa những giá trị di sản tự nhiên quý báu của địa phương, chuyên trang Tuyên Quang NSSC luôn đồng hành cập nhật kho tàng tri thức bách khoa toàn diện nhằm tôn vinh trọn vẹn bản sắc thiên nhiên và con người vùng đất giàu truyền thống này.
NSSC Tuyên Quang
tuyenquang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tuyên Quang.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Tuyên Quang.
Bài liên quan
Đỉnh Tây Côn Lĩnh - Nóc nhà Đông Bắc uy nghiêm giữa biển mây và rừng nguyên sinh
Đỉnh Tây Côn Lĩnh vươn cao 2.428 m giữa dãy núi thượng nguồn sông Chảy, bảo tồn hệ sinh thái rừng á nhiệt đới, đỗ quyên cổ thụ và chè Shan tuyết trăm năm.
Ruộng bậc thang Hoàng Su Phì - Công trình điêu khắc đất trời nơi sườn núi cực Bắc
Ruộng bậc thang Hoàng Su Phì trải rộng hơn 3.700 ha dưới chân núi Tây Côn Lĩnh và Chiêu Lầu Thi, lưu giữ hơn ba thế kỷ khai sơn phá thạch của cư dân vùng cao.
Dinh thự họ Vương - Tuyệt tác kiến trúc đá xanh giữa thung lũng Sà Phìn
Dinh thự họ Vương tại thung lũng Sà Phìn là di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc sắc, kết hợp tinh hoa văn hóa người Mông cùng kỹ nghệ chạm khắc đá xanh.



