Bỏ qua đến nội dung

Hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình - Tuyệt tác non nước kỳ vĩ giữa đại ngàn Đông Bắc

Trải rộng trên địa bàn hai huyện vùng cao Na Hang và Lâm Bình, danh thắng quốc gia đặc biệt hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình là vùng bảo tồn tự nhiên tiêu biểu nơi dòng chảy sông Gâm hội tụ cùng sông Năng giữa những dãy núi đá vôi cổ sinh.

NSSC Tuyên QuangĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Thuyền du ngoạn bên trụ đá Cọc Vài Phạ giữa làn nước xanh ngọc bích của hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình

Nằm ở phía bắc tỉnh Tuyên Quang với tổng diện tích vùng bảo vệ hơn 15.000 ha, hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình hiện lên như một bức tranh thủy mặc khổng lồ giữa đại ngàn cánh cung sông Gâm. Sự hòa quyện giữa hơn 8.000 ha mặt nước phẳng lặng như gương với những dãy núi đá vôi dựng đứng và thảm rừng nguyên sinh nhiệt đới đã kiến tạo nên một kỳ quan địa chất, sinh học và văn hóa độc đáo bậc nhất vùng núi phía Bắc Việt Nam.

Địa chất và thủy văn hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình

Không gian hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình được định hình từ cấu trúc địa hình thung lũng kiến tạo giao cắt với các khối núi đá vôi cổ đại của vùng Đông Bắc. Quá trình tích nước của công trình thủy điện Tuyên Quang trên lưu vực thượng nguồn đã kết nối các thung lũng ngập nước thành một dải hồ liên hoàn dài hơn 70 km, vươn qua địa phận thị trấn Na Hang cùng các xã Thanh Tương, Năng Khả, Sơn Phú, Khau Tinh, Vĩnh Yên, Khuôn Hà, Thượng Lâm và Phúc Yên.

Tiêu chí địa lý và di sảnThông số và đặc điểm tự nhiên chuẩn xácPhạm vi phân bố thực tế
Tổng diện tích danh thắngKhoảng 15.000 ha bao gồm vùng lõi bảo vệ nghiêm ngặtHai huyện Na Hang và Lâm Bình
Diện tích mặt nước lòng hồHơn 8.000 ha mặt nước xanh ngọc bích quanh nămTrải dài hơn 70 km dọc lưu vực sông
Diện tích rừng nguyên sinhKhoảng 7.000 ha rừng đặc dụng trên núi đá vôi và đất dốcKhu vực Tát Kẻ, Bản Bung, Phiêng Bung
Danh hiệu di sản quốc giaDanh thắng Quốc gia đặc biệt theo Quyết định năm 2018Di sản thiên nhiên trọng điểm vùng Đông Bắc
Hệ thống thủy văn chínhHợp lưu của sông Gâm và sông Năng cùng hàng chục suối thácKết nối từ Cao Bằng, Bắc Kạn về Tuyên Quang

Vùng hợp lưu hùng vĩ giữa dòng sông Gâm và sông Năng

Mạch nguồn nuôi dưỡng toàn bộ vùng lòng hồ bắt đầu từ hai dòng sông lớn của miền sơn cước là sông Gâm và sông Năng. Dòng sông Gâm bắt nguồn từ vùng núi cao tỉnh Vân Nam, chảy qua địa phận Cao Bằng và Hà Giang với những khúc quanh uốn lượn qua các hẻm vực đá vôi sâu thẳm trước khi đổ vào lòng hồ tại huyện Lâm Bình và Na Hang. Trong khi đó, dòng sông Năng lại mang theo nguồn nước trong vắt từ vùng hồ Ba Bể và các dãy núi đá vôi Bắc Kạn, xuyên qua hệ thống hang động ngầm để hội tụ cùng sông Gâm ngay tại ngã ba sông dưới chân núi Pác Tạ.

Sự gặp gỡ của hai thủy hệ lớn giữa lòng chảo kiến tạo đã làm thay đổi hoàn toàn chế độ dòng chảy từ những ghềnh thác dữ dội thuở xưa thành một vùng hồ thủy sinh tĩnh lặng, sâu từ 30 m đến hơn 70 m. Nước lòng hồ mang sắc xanh ngọc bích đặc trưng quanh năm do hàm lượng khoáng canxi cacbonat hòa tan từ các vách đá vôi kết hợp cùng sự phản chiếu của thảm rừng già hai bên bờ. Vào mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 9, lượng nước dồi dào từ thượng nguồn đổ về làm mặt hồ mở rộng mênh mông, len lỏi sâu vào các hẻm núi để tạo nên hàng trăm vịnh nước nhỏ yên ả.

Quá trình kiến tạo địa hình karst đá vôi hàng triệu năm

Xét trên bình diện địa chất học, cấu trúc nền của hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình thuộc đới cấu trúc cánh cung sông Gâm, được hình thành qua các vận động tạo sơn mạnh mẽ từ kỷ Devon đến kỷ Cacbon - Pecmi cách ngày nay khoảng 250 đến 400 triệu năm. Những tầng đá vôi dày hàng nghìn mét bị nén ép, đứt gãy và nâng cao qua các chu kỳ kiến tạo địa chất, sau đó chịu sự bào mòn liên tục của khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa để tạo nên địa hình karst phong hóa dạng tháp, dạng chóp nón và các thung lũng hào sâu.

Khi mực nước lòng hồ dâng lên cao trình ổn định, phần chân của các dãy núi đá vôi chìm sâu dưới làn nước, biến những chóp núi cao từ 300 m đến trên 1.000 m trở thành hệ thống đảo đá và bán đảo nhấp nhô giữa mặt nước. Bề mặt các vách đá lộ thiên ghi dấu rõ nét các tầng địa chất phân lớp, các khe nứt kiến tạo dọc ngang và những mái đá hàm ếch do sóng nước xâm thực qua thời gian. Chính sự giao thoa giữa địa hình karst ngập nước và các dãy núi đất phiến thạch xen kẽ đã tạo nên cảnh quan đa tầng hiếm có, vừa mang nét hùng vĩ của núi cao Đông Bắc vừa gợi liên tưởng tới cấu trúc vịnh đảo đá vôi trên biển.

Hệ sinh thái rừng tại hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình

Bao bọc lấy mặt nước mênh mông của hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình là hệ sinh thái rừng đặc dụng nguyên sinh có giá trị bảo tồn đa dạng sinh học mang tầm vóc quốc tế. Nhờ địa hình núi đá vôi hiểm trở ít chịu tác động của con người, vùng rừng quanh lòng hồ vẫn bảo lưu được cấu trúc rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới với nhiều tầng tán phức hợp.

Dòng nước xanh biếc uốn lượn qua rừng nguyên sinh núi đá vôi tại hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình
Dòng nước xanh biếc uốn lượn qua rừng nguyên sinh núi đá vôi tại hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình

Khu bảo tồn thiên nhiên Tát Kẻ Bản Bung giàu bản sắc

Trái tim sinh học của toàn vùng danh thắng chính là Khu bảo tồn thiên nhiên Tát Kẻ Bản Bung cùng khu rừng đặc dụng Cham Chu với tổng diện tích hàng chục nghìn héc-ta rừng nguyên sinh. Phân khu Tát Kẻ nằm ở phía bắc và tây bắc lòng hồ đặc trưng bởi địa hình núi đá vôi tai mèo sắc nhọn xen lẫn các thung lũng kín, nơi độ che phủ của rừng tự nhiên đạt trên 85%. Phân khu Bản Bung ở phía nam và đông nam lại kết hợp hài hòa giữa núi đá vôi và các dãy núi đất cao, tạo điều kiện cho hệ thống suối nguồn chảy quanh năm dưới tán rừng rậm rạp.

Theo các công trình khảo cứu sinh học của Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, khu bảo tồn hiện ghi nhận hơn 2.000 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc hàng trăm họ thực vật khác nhau, cùng hàng trăm loài thú, chim, bò sát và lưỡng cư. Sự đa dạng về vi khí hậu theo độ cao từ 150 m tại mặt hồ lên tới hơn 1.000 m trên các đỉnh núi đã phân hóa thảm thực vật thành các đai sinh thái rõ rệt, đóng vai trò như lá phổi xanh điều hòa khí hậu và giữ nước đầu nguồn cho toàn bộ lưu vực hạ du.

Nơi cư trú của loài linh trưởng voọc mũi hếch quý hiếm

Giá trị sinh học nổi bật nhất giúp hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình được giới bảo tồn thiên nhiên toàn cầu đặc biệt quan tâm là sự hiện diện của quần thể voọc mũi hếch Bắc Bộ (tên khoa học là Rhinopithecus avunculus). Đây là loài linh trưởng đặc hữu cực kỳ nguy cấp của Việt Nam, nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), được phát hiện lại tại khu vực rừng Tát Kẻ và Khau Tinh vào đầu thập niên 1990 sau nhiều thập kỷ giới khoa học từng lo ngại loài này đã tuyệt chủng.

Loài voọc mũi hếch sinh sống thành từng đàn trên các vòm cây cao thuộc rừng núi đá vôi nguyên sinh quanh lòng hồ, nổi bật với bộ lông đen mượt trên lưng, lông vàng cam ở ngực và khuôn mặt có chiếc mũi hếch đặc trưng. Các dải rừng già biệt lập được bao quanh bởi mặt nước sâu của lòng hồ đã vô tình tạo thành hàng rào bảo vệ tự nhiên lý tưởng, hạn chế sự xâm lấn sinh cảnh và giúp quần thể linh trưởng quý hiếm này duy trì môi trường kiếm ăn, sinh sản an toàn qua nhiều thế hệ.

Quần thể thực vật gỗ quý và thủy sinh lòng hồ

Dưới những tầng tán rừng quanh vùng lòng hồ là nơi sinh trưởng của hàng loạt loài cây gỗ quý hiếm có tuổi đời hàng trăm năm. Tiêu biểu nhất là quần thể cây nghiến cổ thụ (Burretiodendron hsienmu) và cây trai lý bám rễ sâu vào các hốc đá vôi khô cằn, có những cá thể đường kính thân lên tới hơn 2 m đến 3 m, vươn tán cao 30–40 m che rợp cả một góc núi. Bên cạnh đó, rừng còn lưu giữ nhiều loài thực vật nằm trong nhóm bảo tồn nghiêm ngặt như đinh, lim, sến, táu, lát hoa, trầm hương, thông tre lá ngắn cùng hàng trăm loài phong lan rừng và thảo dược bản địa.

  • Hệ thực vật thượng tầng trên núi đá: Tập trung các loài cây gỗ cứng chịu hạn và bám đá cực tốt như nghiến, trai, mun, bách xanh núi đá, tạo nên tầng vòm rừng vững chãi chống xói mòn karst.
  • Hệ thực vật tầng dưới và phụ sinh: Phong phú các loài rêu đá, dương xỉ cổ đại, thiên tuế, lan hài quý hiếm và các loài cây thuốc truyền thống của đồng bào Tày, Dao.
  • Hệ sinh thái thủy sinh lòng hồ: Lưu vực nước sâu và sạch là môi trường sinh sống của hơn 90 loài cá nước ngọt, trong đó có nhiều loài cá quý có giá trị sinh học cao như cá dầm xanh, cá anh vũ, cá chiên, cá lăng chấm và cá bỗng.

Cảnh quan tiêu biểu trên hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình

Hành trình khảo cứu dọc theo chiều dài mặt nước của hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình mở ra một chuỗi các phân khu cảnh quan thiên nhiên kỳ vĩ, nơi mỗi ngọn núi, vách đá, thác nước hay hang động đều gắn liền với những cấu tạo địa mạo độc bản và kho tàng thần thoại dân gian giàu chất thơ của cư dân miền sơn cước.

Cọc Vài Phạ và huyền tích chàng Tài Ngào trị thủy

Nằm giữa vùng lõi ngập nước thuộc địa phận xã Thượng Lâm, huyện Lâm Bình là thắng cảnh Cọc Vài Phạ, biểu tượng nhận diện nổi tiếng nhất của toàn khu danh thắng. Trong ngôn ngữ của đồng bào dân tộc Tày bản địa, cụm từ "Cọc Vài" có nghĩa là cọc buộc trâu, còn "Cọc Vài Phạ" mang ý nghĩa là chiếc cọc buộc trâu trời. Đây thực chất là một trụ đá vôi tự nhiên khổng lồ cao hàng chục mét, tách biệt hẳn với vách núi chính và vươn thẳng đứng từ đáy hồ sâu lên giữa trời xanh, trên đỉnh trụ đá vẫn có những bụi cây xanh tốt bám rễ sinh trưởng kỳ diệu.

Gắn liền với hình dáng độc đáo của cột đá là truyền thuyết dân gian về chàng khổng lồ Tài Ngào người Tày. Tương truyền thuở xưa, vùng thung lũng Thượng Lâm thường xuyên bị ngập lụt do dòng suối bị núi đá chặn lối. Chàng Tài Ngào đã dắt con trâu thần xuống đào núi mở thông dòng nước cứu dân bản và buộc dây mũi trâu vào chiếc cọc đá bên bờ vực. Sau khi công việc hoàn thành, chiếc cọc đá in hằn vết dây thừng vẫn đứng sừng sững giữa lòng nước biếc, trở thành chứng tích cho khát vọng trị thủy của cư dân vùng cao.

Quần thể chín mươi chín ngọn núi đá Thượng Lâm

Phía thượng lưu lòng hồ thuộc thung lũng Thượng Lâm và Khuôn Hà được mệnh danh là vùng "Hạ Long cạn giữa đại ngàn" nhờ quần thể 99 ngọn núi đá vôi trùng điệp quây quần quanh bản làng và mặt nước. Nhìn từ trên cao, 99 đỉnh núi có độ cao và hình khối khác nhau xếp thành vòng cung ôm trọn lấy vùng lòng chảo bằng phẳng cùng những nhánh hồ xanh ngắt. Trong tâm thức dân gian, cấu trúc địa hình này gắn với sự tích đàn chim phượng hoàng gồm một trăm con bay về tìm đất đóng kinh đô; khi hạ cánh xuống chín mươi chín đỉnh núi Thượng Lâm, vì thiếu một ngọn núi cho con phượng hoàng thứ một trăm đậu nên cả đàn đã vỗ cánh bay đi, để lại 99 ngọn núi hóa đá tạo nên thế đất linh thiêng.

Mỗi ngọn núi trong quần thể Thượng Lâm đều được người dân bản địa đặt tên dựa theo hình dáng trực quan như núi Đổ, núi Đôi, núi Cổng Trời hay núi Nàng Tiên. Vào những buổi sớm mai khi sương mù từ mặt hồ bốc lên hòa quyện cùng mây núi, các chóp đá vôi ẩn hiện giữa làn sương trắng tạo nên không gian huyền ảo phản chiếu xuống mặt nước tĩnh lặng.

Dòng thác tầng bậc và hệ thống hang động thạch nhũ

Không chỉ sở hữu mặt hồ rộng lớn, vùng đệm và vách núi quanh hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình còn quy tụ mạng lưới thác nước đổ thẳng từ đỉnh rừng già xuống lòng hồ cùng những hang động karst kỳ bí. Nổi bật hàng đầu là thắng cảnh thác Khuổi Nhi Na Hang với chiều dài dòng chảy khoảng 3 km ẩn mình dưới tán rừng nguyên sinh. Dòng suối bắt nguồn từ đỉnh núi cao đổ xuống qua nhiều tầng đá vôi phủ rêu xanh, tung bọt trắng xóa và tạo thành những bể tắm tự nhiên trong vắt, nơi sinh sống của đàn cá suối tự nhiên bơi lội thành từng đàn.

Dòng thác Khuổi Nhi tung bọt trắng xóa đổ xuống hồ nước tự nhiên tại hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình
Dòng thác Khuổi Nhi tung bọt trắng xóa đổ xuống hồ nước tự nhiên tại hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình

Bên cạnh hệ thống thác suối như thác Khuổi Nhi, thác Khuổi Súng hay thác Mơ, quá trình phong hóa đá vôi còn kiến tạo nên các hang động thạch nhũ nằm lưng chừng vách núi ngập nước. Tiêu biểu trong số đó là động Song Long Lâm Bình nằm ở độ cao khoảng 200 m so với mặt nước hồ gần khu vực Cọc Vài Phạ. Lòng động chia thành nhiều vòm hang cao rộng với hệ thống nhũ đá, măng đá lấp lánh mang hình thù hai con rồng uốn lượn, cột chống trời và ruộng bậc thang đá vôi được kết tinh từ từng giọt nước nhỏ xuống qua hàng vạn năm.

Di sản văn hóa quanh hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình

Với sự hội tụ trọn vẹn của ba trụ cột gồm cảnh quan địa mạo karst ngập nước, hệ sinh thái rừng nguyên sinh đặc hữu và kho tàng văn hóa bản địa lâu đời, quần thể hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Danh thắng Quốc gia đặc biệt vào năm 2018. Vùng di sản này không tách rời khỏi đời sống con người mà gắn kết mật thiết với không gian văn hóa của cộng đồng 12 dân tộc anh em cùng chung sống bên lưu vực sông Gâm và sông Năng.

Núi Pác Tạ và tín ngưỡng thờ tự tại đền Pác Tạ

Tại điểm mở đầu của vùng lòng hồ thuộc địa phận xã Năng Khả, huyện Na Hang, ngọn núi Pác Tạ vươn cao uy nghi nhất vùng hợp lưu hai dòng sông. Trong tiếng Tày, "Pác Tạ" có nghĩa là "miệng sông" hoặc "bến sông lớn", đồng thời hình dáng ngọn núi nhìn từ xa giống như một chú voi khổng lồ đang đứng bên vò rượu hướng mặt ra ngã ba sông. Dưới chân ngọn núi linh thiêng này là ngôi đền Pác Tạ cổ kính, công trình kiến trúc tín ngưỡng gắn liền với lịch sử bảo vệ biên cương phía Bắc của dân tộc.

Theo các nguồn sử liệu và ngọc phả địa phương, đền Pác Tạ được nhân dân dựng lên để tưởng nhớ vị hôn thê của Chiêu Văn Vương Trần Nhật Duật trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông thế kỷ XIII. Khi vị tướng nhà Trần trấn thủ vùng Tuyên Quang đã kết duyên cùng người con gái của tù trưởng địa phương; trong một lần qua sông gặp sóng dữ nơi ngã ba sông, phu nhân đã hóa thân vào làn nước biếc. Trải qua hàng trăm năm, ngôi đền dưới bóng núi Pác Tạ trở thành chốn tâm linh gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa của cư dân lòng hồ.

Không gian văn hóa bản địa bên vùng lòng hồ

Dọc theo các thung lũng ven hồ như Thượng Lâm, Khuôn Hà, Năng Khả hay Sơn Phú là không gian cư trú truyền thống của đồng bào các dân tộc Tày, Dao, Mông, Pà Thẻn và Thủy. Những bản làng người Tày quần tụ bên chân núi đá với kiến trúc nhà sàn gỗ lợp lá cọ truyền thống, nơi mỗi dịp thu về lại ngân vang câu hát Then hòa cùng tiếng đàn Tính réo rắt trong không gian lễ hội Cầu trăng người Tày Na Hang cầu mong mùa màng bội thu. Trên các sườn núi cao quanh lòng hồ, cộng đồng người Dao Đỏ, Dao Tiền vẫn gìn giữ nguyên vẹn nghệ thuật thêu thổ cẩm in sáp ong và làn điệu dân ca Hát Páo Dung của người Dao Tuyên Quang truyền dạy đạo lý uống nước nhớ nguồn.

Đời sống lao động gắn bó với rừng già và sông nước cũng sản sinh ra những nghề thủ công cùng tri thức ẩm thực bản địa đặc sắc. Tại các bản làng ven hồ Lâm Bình, các nghệ nhân cao niên vẫn duy trì nghề đan lát mây tre người Tày Lâm Bình để chế tác những chiếc giỏ cá, nong, nia, cót thóc bền chắc từ nguyên liệu tre trúc rừng tự nhiên. Ở phía Na Hang, bí quyết ủ men từ hơn hai mươi loại thảo dược rừng đã làm nên danh tiếng của nghề nấu rượu ngô men lá Na Hang, tạo ra thức quà rượu ngô men lá Na Hang êm dịu mang hương vị núi rừng. Nguồn thủy sản phong phú dưới lòng hồ sâu cũng hun đúc nên nét văn hóa ẩm thực sông nước trứ danh, tiêu biểu là món lẩu cá lăng Na Hang kết hợp vị ngọt săn chắc của loài cá sông Gâm với măng chua và rau rừng bản địa.

  • Giá trị bảo tồn thiên nhiên: Kết nối hành lang đa dạng sinh học với Vườn quốc gia Ba Bể, tạo thành quần thể di sản karst ngập nước lớn nhất miền Bắc.
  • Giá trị khảo cổ học tiền sử: Các cuộc khai quật tại hang Phia Vài và hang Khuổi Nắng đã phát hiện di cốt người nguyên thủy cùng công cụ đá từ hơn 10.000 năm trước.
  • Giá trị văn hóa phi vật thể: Bảo tồn hệ sinh thái văn hóa bản địa từ kiến trúc nhà sàn, lễ hội nông nghiệp đến tri thức dân gian về thảo dược.

Trên hành trình số hóa và gìn giữ kho tàng di sản thiên nhiên vùng Đông Bắc, chuyên trang Tuyên Quang NSSC đóng vai trò kết nối hệ thống dữ liệu bách khoa chuẩn xác về địa chất, sinh thái và văn hóa bản địa của vùng đất xứ Tuyên. Sự giao hòa kỳ diệu giữa 99 ngọn núi đá vôi, thảm rừng nguyên sinh Tát Kẻ - Bản Bung cùng mạch nguồn văn hóa lâu đời bên dòng sông Gâm, sông Năng đã khẳng định vị thế độc tôn của hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình như một viên ngọc lục bảo vô giá giữa đại ngàn Tổ quốc.

Chia sẻ:
TC

NSSC Tuyên Quang

tuyenquang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tuyên Quang.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Tuyên Quang.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất