Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội đền Hạ Tuyên Quang - Nét đẹp tín ngưỡng thờ Mẫu bên sông Lô

Lễ hội đền Hạ Tuyên Quang là sự kiện tín ngưỡng dân gian tiêu biểu được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, kết nối ba ngôi đền cổ linh thiêng nhằm tưởng nhớ công đức Thánh Mẫu Phương Dung và Bạch Hoa đã che chở cư dân miền sơn cước.

NSSC Tuyên QuangĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Đoàn rước kiệu Thánh Mẫu trang nghiêm trong lễ hội đền Hạ Tuyên Quang bên sông Lô

Mỗi độ tháng Hai âm lịch khi hoa gạo thắp lửa đỏ rực dọc đôi bờ sông Lô, lễ hội đền Hạ Tuyên Quang lại rộn ràng khai mở trong tiếng trống hội ngân vang khắp phố phường xứ Tuyên. Không gian văn hóa cổ truyền quy tụ nghi thức rước kiệu Thánh Mẫu từ đền Thượng và đền Ỷ La về hợp tế tại ngôi đền cổ phường Tân Quang, gửi gắm ước vọng quốc thái dân an của cộng đồng các dân tộc bản địa.

Huyền tích Thánh Mẫu khởi nguồn lễ hội đền Hạ Tuyên Quang

Cội nguồn sâu xa của lễ hội đền Hạ Tuyên Quang bắt rễ từ dòng chảy huyền tích dân gian gắn liền với hai vị công chúa hiền đức thời cổ cùng truyền thống thờ Mẫu lâu đời của cư dân vùng ngã ba sông. Trải qua hàng trăm năm lịch sử, câu chuyện về lòng nhân ái nơi cửa sông đã kết tinh thành biểu tượng tâm linh che chở cho mảnh đất Tuyên Quang.

Sự tích công chúa Phương Dung và công chúa Bạch Hoa

Theo ngọc phả cổ lưu truyền trong nhân dân xứ Tuyên, xưa kia có hai nàng công chúa vương triều Trần là công chúa Phương Dung (còn được tôn xưng là Ngọc Lân hay Quỳnh Hoa công chúa, người chị) và công chúa Bạch Hoa (còn gọi là Mai Hoa công chúa, người em) nổi tiếng hiền thục và thương dân. Trong chuyến ngược dòng sông Lô lên miền biên viễn phía Bắc khuyến khích dân chúng khai khẩn đất hoang trồng dâu nuôi tằm, thuyền ngự của hai nàng đã dừng chân tại vùng đất ven sông thuộc thành phố Tuyên Quang ngày nay.

Vào một đêm xuân mưa gió nổi lên dữ dội, hai nàng công chúa đã hóa thân về trời. Tưởng nhớ công ơn của hai vị công chúa, cư dân ven sông đã lập đền thờ phụng tại những địa điểm gắn với dấu chân hai nàng. Nơi bến sông thuyền rồng từng neo đậu được gọi là bến Tam Cờ, còn ngôi đền chính bên bờ hữu ngạn trở thành trung tâm khởi nguồn của lễ hội đền Hạ Tuyên Quang.

Dấu ấn thờ Mẫu nơi lưu vực dòng sông Lô

Trong quá trình giao thoa văn hóa giữa cư dân miền xuôi với cộng đồng các dân tộc Tày, Nùng, Dao, Cao Lan, hình tượng hai nàng công chúa Phương Dung và Bạch Hoa đã hòa quyện sâu sắc vào hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt. Người dân xứ Tuyên suy tôn hai nàng là các vị Thánh Mẫu tối linh cai quản miền sông nước và núi rừng thượng ngàn.

Không chỉ mang sắc thái thờ Mẫu Thoải gắn với dòng sông Lô bồi đắp phù sa, hệ thống thần điện tại đây còn phản ánh tinh thần bao dung của người Mẹ tự nhiên đối với muôn dân. Bởi vậy, lễ hội đền Hạ Tuyên Quang vừa là kỳ lễ tưởng niệm tiền nhân khai mở vùng đất, vừa kết nối mạch nguồn di sản với các trung tâm thờ Mẫu lớn ở miền Bắc như lễ hội Phủ Dầy hay lễ hội đền Đông Cuông.

Không gian tam đền và lịch mở lễ hội đền Hạ Tuyên Quang

Điểm độc đáo làm nên bản sắc của lễ hội đền Hạ Tuyên Quang chính là cấu trúc không gian liên kết giữa ba ngôi đền cổ dọc lưu vực sông Lô. Sự gắn bó giữa cảnh quan kiến trúc cổ kính và lịch trình mở hội đầu xuân đã tạo nên một chỉnh thể văn hóa tâm linh hoàn mỹ.

Quần thể kiến trúc cổ của ba ngôi đền thiêng

Trung tâm hội tụ của kỳ lễ là ngôi đền Hạ Tuyên Quang (Hiệp Thuận linh từ) tọa lạc dưới bóng cây cổ thụ bên bờ sông Lô thuộc phường Tân Quang, gần di tích thành nhà Mạc Tuyên Quang. Được khởi dựng từ năm 1738 dưới triều vua Lê Ý Tông và trùng tu vào cuối thế kỷ XIX, ngôi đền mang kiến trúc chữ Đinh cổ kính với cổng tam quan uy nghiêm và các mảng chạm gỗ tứ linh tinh xảo.

Song hành cùng đền Hạ là hai ngôi đền chị em gồm đền Thượng và đền Ỷ La tạo thành thế chân kiềng linh thiêng. Đền Thượng (Tinh Húc linh từ) nằm dưới sườn núi Dùm bên bờ sông Lô tại xã Tràng Đà, thờ người em là Ngọc Lân công chúa. Trong khi đó, đền Ỷ La tọa lạc tại phường Ỷ La gắn liền với sự kiện lịch sử thế kỷ XIX, khi nhân dân rước bài vị từ đền Hạ vào vùng đất Ỷ La lánh nạn binh đao rồi lập thêm ngôi đền mới thờ phụng Thánh Mẫu.

Toàn cảnh đoàn rước kiệu lễ hội đền Hạ Tuyên Quang diễu hành qua cổng thành cổ giữa trung tâm thành phố
Toàn cảnh đoàn rước kiệu lễ hội đền Hạ Tuyên Quang diễu hành qua cổng thành cổ giữa trung tâm thành phố

Chu kỳ lễ hội tháng Hai âm lịch bên bến Tam Cờ

Theo lệ cổ được duy trì nghiêm cẩn qua hàng thế kỷ, lễ hội đền Hạ Tuyên Quang chính thức diễn ra trong sáu ngày, bắt đầu từ ngày 11 đến hết ngày 16 tháng Hai âm lịch hằng năm. Đây là khoảng thời gian tiết trời mùa xuân miền núi Đông Bắc ấm áp, mưa xuân dịu nhẹ tưới mát cây cối đâm chồi nảy lộc và dòng sông Lô xanh trong chảy qua lòng phố.

Ngay từ đầu tháng Hai âm lịch, công tác chuẩn bị lễ hội đã diễn ra khẩn trương tại cả ba ngôi đền. Các bậc cao niên trong ban khánh tiết cùng đội tế nam quan, nữ quan tiến hành lễ mộc dục, trang hoàng cờ thần ngũ sắc, lọng vàng và kiểm tra kỹ lưỡng hệ thống kiệu bát cống sơn son thếp vàng để sẵn sàng cho ngày đại lễ.

Ngôi đền trong quần thể lễ hộiVị trí địa lý và đối tượng suy tôn chínhVai trò nghi lễ trong kỳ hội tháng Hai âm lịch
Đền Hạ (Hiệp Thuận linh từ)Nằm bên bờ sông Lô gần bến Tam Cờ thuộc phường Tân Quang, thờ Thánh Mẫu Phương DungĐóng vai trò là nơi hội tụ đoàn rước từ hai đền bạn và cử hành đại lễ hợp tế trung tâm
Đền Thượng (Tinh Húc linh từ)Nằm dưới chân núi Dùm bên bờ sông Lô thuộc xã Tràng Đà, thờ Thánh Mẫu Bạch Hoa (Ngọc Lân)Khởi hành đoàn rước kiệu Thánh Mẫu người em về đền Hạ đoàn tụ cùng người chị trong ngày hội
Đền Ỷ LaTọa lạc tại phường Ỷ La thành phố Tuyên Quang, cùng thờ phụng Thánh Mẫu Phương DungTổ chức đoàn rước kiệu long trọng diễu hành qua các tuyến phố về hợp tế tại đền Hạ
Không gian bến Tam Cờ sông LôKhu vực bến sông cổ phía trước cửa đền Hạ nơi gắn liền với huyền tích thuyền ngự công chúaĐiểm mốc tâm linh gắn với nghi thức rước nước thiêng và không gian hội tụ cư dân đôi bờ

Nghi thức rước Mẫu và diễn xướng lễ hội đền Hạ Tuyên Quang

Trải suốt sáu ngày mở hội đầu xuân, lễ hội đền Hạ Tuyên Quang tái hiện một bức tranh văn hóa tín ngưỡng vô cùng trang trọng và sống động. Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa hệ thống nghi thức tế lễ cổ truyền với các hoạt động diễn xướng dân gian sôi nổi tạo nên sức cuốn hút đặc biệt đối với cộng đồng.

Đoàn rước kiệu Mẫu và nghi lễ hợp tế

Tâm điểm thiêng liêng nhất của lễ hội đền Hạ Tuyên Quang chính là lễ rước Mẫu diễn ra vào ngày 11 và 12 tháng Hai âm lịch. Từ sáng sớm, hai đoàn rước quy mô lớn xuất phát từ đền Thượng và đền Ỷ La tiến về đền Hạ để thực hiện nghi thức chị em Thánh Mẫu đoàn tụ. Đi đầu đoàn rước là đội múa lân sư rồng dọn đường trong tiếng trống chiêng rền vang, tiếp theo là hàng cờ thần ngũ sắc, đội bát bửu, phường bát âm cùng đội thiếu nữ dâng hoa.

Trung tâm đoàn rước là cỗ kiệu bát cống sơn son thếp vàng rực rỡ do các trai đinh khỏe mạnh nâng bước, phía trên che lọng vàng thêu rồng phượng uy nghi. Khi hai đoàn rước tiến vào sân đền Hạ, các vị bô lão long trọng cử hành nghi thức hợp tế tại đền Hạ. Trong khói trầm hương quyện tỏa, chủ tế đọc chúc văn ca ngợi công đức hai nàng công chúa triều Trần, dâng hương hoa và sản vật địa phương cầu nguyện cho mưa thuận gió hòa, trăm họ bình an. Đến ngày 16 tháng Hai âm lịch, lễ rước hoàn cung được tổ chức trang nghiêm đưa kiệu Mẫu trở về đền Thượng và đền Ỷ La.

Đội múa rồng vàng biểu diễn chúc phúc trang trọng trước các cỗ kiệu trong lễ hội đền Hạ Tuyên Quang
Đội múa rồng vàng biểu diễn chúc phúc trang trọng trước các cỗ kiệu trong lễ hội đền Hạ Tuyên Quang

Sinh hoạt văn hóa dân gian trong ngày hội xuân

Bên cạnh phần lễ trang nghiêm theo điển chế cổ truyền, phần hội của lễ hội đền Hạ Tuyên Quang diễn ra tưng bừng tại khuôn viên ba ngôi đền và bờ sông Lô, mang đậm bản sắc đa dân tộc xứ Tuyên. Không gian diễn xướng hầu đồng được các thanh đồng và cung văn trình diễn trang nhã, tái hiện vẻ đẹp âm nhạc chầu văn.

Ngoài sân đền, người dân hào hứng tham gia các trò chơi dân gian như kéo co, đẩy gậy, tung còn, cờ tướng và giao lưu hát Then đàn Tính của người Tày, hát Soọng cô của người Sán Dìu, hát Páo dung của người Dao. Dịp hội xuân tháng Hai cũng là cơ hội giới thiệu tinh hoa văn hóa ẩm thực và sản vật bên dòng sông Lô như món gỏi cá bỗng Tuyên Quang hay thức quả danh tiếng gồm cam sành Hàm Yên và hồng không hạt Xuân Vân.

Giá trị di sản văn hóa của lễ hội đền Hạ Tuyên Quang

Trải qua gần ba thế kỷ tồn tại và phát triển không ngừng, lễ hội đền Hạ Tuyên Quang đã vượt ra khỏi phạm vi sinh hoạt tín ngưỡng của một vùng dân cư ven sông để trở thành biểu tượng văn hóa tinh thần tiêu biểu của cả vùng Đông Bắc.

Đạo lý uống nước nhớ nguồn và đoàn kết cộng đồng

Giá trị nhân văn cốt lõi nhất lắng đọng trong lễ hội đền Hạ Tuyên Quang chính là đạo lý "uống nước nhớ nguồn" và tấm lòng tri ân sâu sắc của hậu thế đối với các bậc tiền nhân đã có công khai sáng vùng đất biên viễn. Hình ảnh cuộc rước kiệu kết nối ba ngôi đền để hai chị em công chúa Phương Dung và công chúa Bạch Hoa sum họp mỗi độ xuân về còn là biểu tượng cho tình nghĩa chị em hòa thuận và sự gắn kết keo sơn giữa các làng xã đôi bờ sông Lô.

Trong dòng chảy văn hóa lễ hội của tỉnh nhà, nếu mùa thu rực rỡ sắc màu sáng tạo của Lễ hội Thành Tuyên thì mùa xuân lại lắng đọng nét trang nghiêm cổ kính của lễ hội rước Mẫu tam đền. Du khách về trẩy hội đền Hạ đầu xuân thường kết hợp hành trình về nguồn thăm Khu di tích Tân Trào lịch sử hoặc ngược dòng sông Gâm thưởng ngoạn bức tranh thiên nhiên tại hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình, tạo nên sợi dây liên kết hài hòa giữa các miền di sản.

  • Giá trị lịch sử và kiến trúc nghệ thuật: Bảo lưu hệ thống sắc phong triều Nguyễn, chuông đồng, bia đá và nghệ thuật chạm khắc gỗ thế kỷ XVIII – XIX tại ba ngôi đền cổ.
  • Giá trị cố kết cộng đồng liên phường xã: Huy động sự chung sức đồng lòng của hàng nghìn người dân các phường Tân Quang, Ỷ La và xã Tràng Đà trong suốt quá trình chuẩn bị và rước kiệu.
  • Giá trị bảo tồn diễn xướng dân gian: Gìn giữ nguyên vẹn nghi thức tế lễ cổ truyền, âm nhạc bát âm, nghệ thuật chầu văn và các làn điệu dân ca bản địa.

Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể xứ Tuyên

Với những giá trị lịch sử và tâm linh đặc sắc, ngày 23 tháng 01 năm 2017, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 217/QĐ-BVHTTDL chính thức đưa lễ hội đền Hạ Tuyên Quang (cùng lễ hội đền Thượng và đền Ỷ La) vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự kiện này đồng thời hòa nhịp cùng vinh dự Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, nâng cao vị thế văn hóa của tỉnh Tuyên Quang.

Hiện nay, công tác trùng tu tôn tạo cảnh quan di tích, phục dựng chuẩn mực các nghi thức rước kiệu và số hóa tư liệu lễ hội luôn được chính quyền cùng nhân dân địa phương thực hiện bài bản. Toàn bộ thông tin về lịch sử các ngôi đền cổ, quy trình nghi lễ và chương trình bảo tồn văn hóa bản địa đều được hệ thống hóa trên chuyên trang Tuyên Quang NSSC, giúp công chúng dễ dàng tìm hiểu chiều sâu di sản xứ Tuyên.

Giữa nhịp sống đô thị miền núi ngày càng đổi mới và phát triển, lễ hội đền Hạ Tuyên Quang vẫn vẹn nguyên cốt cách trang nghiêm, cổ kính bên dòng sông Lô hiền hòa mỗi độ tháng Hai âm lịch. Tiếng trống hội rước Mẫu ngân vang nơi bến Tam Cờ lịch sử sẽ mãi là nhịp cầu tâm linh bền chặt kết nối quá khứ với hiện tại, bồi đắp niềm tự hào văn hóa và khát vọng phồn vinh cho mảnh đất và con người Tuyên Quang.

Chia sẻ:
TC

NSSC Tuyên Quang

tuyenquang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tuyên Quang.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Tuyên Quang.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất