Cao nguyên đá Đồng Văn - Kỳ quan địa chất toàn cầu nơi cực Bắc Tổ quốc
NSSC Tuyên QuangĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Nằm ở vùng địa đầu cực Bắc trên độ cao trung bình từ 1.000 đến 1.600 mét, Cao nguyên đá Đồng Văn hiện lên như một bảo tàng địa chất khổng lồ ngoài trời với những dãy núi đá vôi trùng điệp giữa biển mây. Không chỉ là Công viên địa chất toàn cầu UNESCO đầu tiên của Việt Nam lưu giữ hơn 500 triệu năm kiến tạo vỏ Trái Đất, vùng đất này còn kết tinh bản sắc văn hóa mười bảy dân tộc vùng biên cương.
Lịch sử kiến tạo địa chất cổ sinh của Cao nguyên đá Đồng Văn
Giá trị khoa học nổi bật nhất làm nên tầm vóc quốc tế của Cao nguyên đá Đồng Văn chính là tính liên tục và đa dạng của các phân vị địa tầng trải dài từ đại Cổ sinh đến đại Tân sinh. Qua hàng trăm triệu năm dịch chuyển mảng kiến tạo và biến đổi mực nước biển cổ đại, thiên nhiên đã khắc tạc vào lòng đá xám những trang biên niên sử sống động về lịch sử Trái Đất.
Dấu tích bảy thời kỳ địa chất và cổ sinh vật
Theo hồ sơ khoa học của mạng lưới địa chất quốc tế, khu vực cao nguyên đá rộng hơn 2.356 ki-lô-mét vuông này nằm ở phần rìa phía nam của khối nền cổ Dương Tử ghép nối với đai uốn nếp Việt Bắc. Các nhà cổ sinh vật học và địa chất học đã phát hiện tại đây mười một hệ tầng địa chất thuộc bảy thời kỳ khác nhau gồm Cambri, Ordovic, Silur, Devon, Carbon, Permi và Trias với tổng cộng mười chín điểm di sản cổ sinh, địa tầng cùng hàng trăm điểm di sản địa mạo, kiến tạo đứt gãy tiêu biểu.
Tại khu vực Lũng Cú, Sà Phìn và Ma Lé, các lớp đá phiến sét vôi thuộc hệ tầng Chang Pung có niên đại cách ngày nay khoảng 540 triệu năm đã lưu giữ hóa thạch bọ ba thùy (Trilobite) — một trong những nhóm sinh vật biển có vỏ cứng cổ xưa nhất từng thống trị đại dương Cambri. Tiếp nối lên các tầng đá thuộc kỷ Devon cách đây khoảng 400 triệu năm tại khu vực đèo Si Phai và Sủng Là, hàng loạt dấu tích của cổ sinh vật tay cuộn (Brachiopoda), san hô vách đáy, huệ biển và cá cổ Eurantiolepis đã minh chứng rằng toàn bộ vùng núi cao hiểm trở này xưa kia từng nằm sâu dưới đáy biển nhiệt đới ấm áp.
Đặc biệt, mặt cắt ranh giới địa tầng Permi - Trias tại khu vực đèo Mã Pí Lèng và Sà Phìn được giới khoa học quốc tế đánh giá là một trong những di sản địa chất quý giá nhất khu vực Đông Nam Á. Mặt cắt này ghi dấu sự kiện tuyệt chủng sinh vật biển quy mô lớn nhất lịch sử hành tinh cách đây khoảng 252 triệu năm, khi hơn chín mươi phần trăm loài sinh vật đại dương biến mất do biến đổi khí hậu và hoạt động phun trào núi lửa cổ đại trước khi sự sống phục hồi vào kỷ Trias.
Quá trình phong hóa karst tạo địa hình đá tai mèo
Bước sang đại Tân sinh, dưới tác động mạnh mẽ của vận động tạo sơn Himalaya cách ngày nay khoảng 40 đến 50 triệu năm, toàn bộ khu vực trầm tích biển cổ đã được nâng cao đột ngột thành khối cao nguyên đồ sộ kèm theo hệ thống đứt gãy kiến tạo sâu và các nếp uốn phức tạp. Quá trình nâng cao tân kiến tạo diễn ra đồng thời với sự bào mòn của nước mưa hòa tan khí cacbonic trên nền đá vôi tinh khiết, kích hoạt chu trình phong hóa karst nhiệt đới kéo dài hàng triệu năm.
Trải qua các giai đoạn tiến hóa địa mạo từ trẻ đến già, bề mặt cao nguyên hình thành nên những cánh đồng đá lởm chởm, những rừng đá xám đen sắc nhọn vươn thẳng lên bầu trời mà cư dân bản địa gọi là địa hình đá tai mèo. Tỷ lệ đá vôi chiếm tới hơn bảy mươi phần trăm diện tích tự nhiên, tạo nên cảnh quan hoang sơ kỳ bí với các dạng địa hình đặc trưng như phễu thu nước karst, thung lũng mù, hang động ngầm, vách trượt đứt gãy và các chóp núi hình kim tự tháp nối tiếp nhau đến tận chân trời.
Địa hình kỳ vĩ và đa dạng sinh học trên Cao nguyên đá Đồng Văn
Không chỉ sở hữu chiều sâu niên đại hàng trăm triệu năm, Cao nguyên đá Đồng Văn còn làm say đắm lòng người bởi sự tương phản ngoạn mục giữa những đỉnh núi cao chạm mây và những hẻm vực sâu thăm thẳm. Giữa miền đá xám tưởng chừng khô cằn ấy vẫn tồn tại một hệ động thực vật đặc hữu vô cùng phong phú được bảo tồn trong các khu rừng nguyên sinh trên núi đá.
Những đỉnh núi đá vôi trùng điệp và hẻm vực sâu
Bức tranh địa hình của vùng công viên địa chất mở ra ngay từ cửa ngõ Cổng trời Quản Bạ với thắng cảnh núi Đôi Quản Bạ mang hình dáng hai bầu sữa tròn đầy tuyệt mỹ giữa thung lũng Tam Sơn, tiêu biểu cho dạng địa mạo karst chóp nón đã trải qua quá trình bào mòn cân đối. Càng tiến sâu qua các dãy núi thuộc Yên Minh, Đồng Văn và Mèo Vạc, địa hình càng trở nên hiểm trở với độ chia cắt sâu lớn nhất cả nước, nơi các dãy núi đá vôi như đỉnh Mía Rử (cao 1.971 mét) hay đỉnh Phu Tha Ca (cao 2.274 mét) dựng đứng như bức tường thành tự nhiên.
Đỉnh cao của nghệ thuật tạo hình địa mạo tại đây phải kể đến khu vực đèo Mã Pí Lèng — cung đèo hiểm trở nối liền hai huyện Đồng Văn và Mèo Vạc trên độ cao khoảng 1.200 mét. Ngay dưới chân cung đèo huyền thoại là hẻm vực Tu Sản với vách đá vôi dựng đứng cao từ 700 đến 800 mét, chiều dài khoảng 1,7 ki-lô-mét, được hình thành do quá trình nâng cao kiến tạo kết hợp với sự xâm thực cắt xẻ sâu của dòng sông Nho Quế Hà Giang suốt hàng triệu năm qua.

Hệ động thực vật quý hiếm thích nghi vùng núi đá
Ẩn sau vẻ ngoài xám lạnh của đá vôi là một kho tàng đa dạng sinh học quý giá tập trung tại Khu bảo tồn thiên nhiên Du Già - Cao nguyên đá Đồng Văn và khu rừng đặc dụng Phong Quang. Thảm thực vật nơi đây mang đặc trưng của hệ sinh thái rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới và á nhiệt đới trên núi đá vôi, nơi quy tụ hàng trăm loài thực vật hạt trần và hạt kín có giá trị khoa học cao như thông đỏ bắc, bách vàng, nghiến, đinh, lát hoa, hoàng đàn cùng hơn hai trăm loài phong lan rừng tự nhiên.
Về khu hệ động vật, vùng rừng núi đá hiểm trở tại Khau Ca và Du Già là sinh cảnh sống thiết yếu của loài voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus) — loài linh trưởng đặc hữu cực kỳ nguy cấp chỉ có duy nhất tại Việt Nam và được ghi danh trong Sách Đỏ thế giới IUCN. Nhờ địa hình vách đá tai mèo hiểm trở kết hợp với tập quán bảo vệ rừng thiêng của đồng bào các dân tộc bản địa, quần thể voọc mũi hếch tại đây đã được bảo tồn và phục hồi số lượng ổn định.
Vào những tháng cuối thu đầu đông từ tháng 10 đến tháng 12 hằng năm, trên khắp các triền đá khô cằn tại Đồng Văn và Mèo Vạc lại bừng nở sắc tím hồng của hoa tam giác mạch cùng sắc tím biếc của loài hoa bạc hà dại mọc tự nhiên trong các hốc đá. Chính từ nguồn mật hoa bạc hà tinh khiết mọc trên độ cao trên 1.200 mét ấy, cư dân vùng cao đã nuôi ong trong tổ gỗ truyền thống để thu hoạch nên sản vật mật ong bạc hà Mèo Vạc mang hương vị the mát đặc trưng, đã được cấp chứng nhận Chỉ dẫn địa lý quốc gia.
| Huyện thuộc Công viên địa chất | Độ cao trung bình | Di sản địa chất và địa mạo tiêu biểu | Di sản văn hóa và cảnh quan đặc trưng |
|---|---|---|---|
| Huyện Quản Bạ | 1.000 – 1.200 m | Karst chóp nón Núi Đôi, hang Lũng Khúy, hệ tầng đá vôi Carbon - Permi | Cổng trời Quản Bạ, làng dệt lanh Lùng Tám, văn hóa người Dao và người Mông |
| Huyện Yên Minh | 900 – 1.500 m | Hóa thạch tay cuộn kỷ Devon, rừng thông trên núi đất xen núi đá vôi | Thảo nguyên Lao Và Chải, rừng thông Yên Minh, tường trình đất người Giáy |
| Huyện Đồng Văn | 1.300 – 1.600 m | Hóa thạch bọ ba thùy Cambri (Lũng Cú), mặt cắt Permi - Trias (Sà Phìn) | Cột cờ Quốc gia Lũng Cú, Dinh thự họ Vương, Phố cổ Đồng Văn, thung lũng Sủng Là |
| Huyện Mèo Vạc | 1.200 – 1.600 m | Hẻm vực kiến tạo Tu Sản, đứt gãy sâu sông Nho Quế, vườn đá Khau Vai | Đèo Mã Pí Lèng, chợ phong lưu Khâu Vai, làng văn hóa dân tộc Mông Pả Vi |
Phân khu cảnh quan và dấu ấn lịch sử tại Cao nguyên đá Đồng Văn
Xuyên suốt chiều dài lịch sử, Cao nguyên đá Đồng Văn không chỉ là phên giậu tự nhiên che chở biên cương phía Bắc mà còn là nơi lưu giữ những công trình kiến trúc cổ kính và kỳ tích lao động phi thường của con người. Sự giao thoa giữa cảnh quan địa chất hùng vĩ với chiều sâu lịch sử nhân văn đã tạo nên diện mạo văn hóa đặc sắc cho từng phân khu trên cao nguyên.
Tuyến cảnh quan từ Quản Bạ, Yên Minh tới Mèo Vạc
Mạch nối giao thông huyết mạch kết nối toàn bộ bốn huyện vùng cao nguyên đá chính là con đường Hạnh Phúc Hà Giang dài khoảng 185 ki-lô-mét. Công trình lịch sử này được khởi công ngày 10 tháng 9 năm 1959 và hoàn thành ngày 15 tháng 3 năm 1965 với hơn hai triệu ngày công lao động kiên cường của hàng vạn thanh niên xung phong và dân công thuộc mười sáu dân tộc tám tỉnh miền núi phía Bắc cùng đồng bằng Bắc Bộ. Riêng đoạn vượt qua vách đá dựng đứng tại đỉnh Mã Pí Lèng, đội cảm tử thanh niên xung phong đã phải treo mình trên dây thừng suốt mười một tháng ròng rã để đục từng thớ đá bằng búa tay và choòng sắt.
Ở điểm cực Bắc của tuyến hành trình di sản, trên đỉnh núi Rồng thuộc xã Lũng Cú, công trình cột cờ Quốc gia Lũng Cú sừng sững hiên ngang giữa đất trời như cột mốc tinh thần khẳng định chủ quyền lãnh thổ thiêng liêng của dân tộc. Tại trung tâm thung lũng Sà Phìn và thị trấn Đồng Văn, du khách và giới nghiên cứu kiến trúc đặc biệt ấn tượng trước quần thể dinh thự họ Vương được xây dựng đầu thế kỷ XX cùng khu Phố cổ Đồng Văn với bốn mươi ngôi nhà cổ hai tầng tường trình đất dày lợp ngói âm dương xếp thành hình chữ U ôm lấy khu chợ đá cổ kính.
Di sản kiến trúc bản địa và tri thức canh tác
Sống giữa miền đất mà đá nhiều hơn đất và thiếu nước ngọt suốt sáu tháng mùa khô, đồng bào người Mông, Lô Lô, Pu Péo, Cờ Lao trên cao nguyên đã sáng tạo nên phương thức canh tác hốc đá độc đáo hiếm thấy trên thế giới. Vào mỗi vụ xuân, người dân cần mẫn gùi từng sọt đất màu hiếm hoi từ dưới khe sâu đổ vào từng hốc đá tai mèo nhỏ hẹp để gieo hạt ngô bản địa chịu hạn, kết hợp trồng xen đậu tương, bí đỏ và rau cải mèo nhằm giữ ẩm và chống xói mòn đất.
Tri thức bản địa thích ứng với môi trường núi đá còn thể hiện rõ nét qua kiến trúc nhà trình tường truyền thống bao bọc bởi hàng rào đá xếp thủ công. Để chống lại cái rét cắt da cắt thịt của mùa đông vùng cao và cái nắng gắt mùa hè, đồng bào dùng đất sét vàng địa phương lọc sạch sỏi đá, nện chặt trong khuôn gỗ thành những bức tường trình dày từ 40 đến 50 cen-ti-mét vô cùng bền vững. Bao quanh ngôi nhà là bờ rào đá cao ngang ngực được xếp hoàn toàn từ hàng vạn viên đá vôi lởm chởm mà không cần bất kỳ một hạt vôi vữa kết dính nào.
- Hệ thống hồ treo trữ nước: Sáng kiến thu giữ nước mưa tự nhiên từ các sườn núi đá vôi dẫn về các hồ chứa nhân tạo trên sườn núi cao phục vụ sinh hoạt của đồng bào vùng khan hiếm nước.
- Kỹ nghệ xếp bờ rào đá: Tận dụng đá vôi tự nhiên thu dọn từ nương rẫy để ghép thành những bức tường đá vững chãi uốn lượn theo địa hình sườn núi qua nhiều thế kỷ.
- Kiến trúc ngói âm dương: Mái ngói đất nung thủ công xếp chồng hai lớp âm dương giúp thoát nước mưa nhanh, giữ ấm mùa đông và phủ lớp rêu phong cổ kính theo thời gian.
Danh hiệu UNESCO và bảo tồn di sản tại Cao nguyên đá Đồng Văn
Sự hòa quyện không thể tách rời giữa di sản địa chất hàng trăm triệu năm với di sản văn hóa sống động của cộng đồng cư dân bản địa đã đưa Cao nguyên đá Đồng Văn vươn tầm danh hiệu quốc tế. Công tác bảo tồn di sản tại đây luôn tuân thủ chặt chẽ các tiêu chuẩn của UNESCO, hướng tới sự phát triển hài hòa giữa con người và thiên nhiên.
Giá trị Công viên địa chất toàn cầu đầu tiên
Ngày 3 tháng 10 năm 2010, tại Hội nghị mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu tổ chức tại Lesvos (Hy Lạp), Hội đồng tư vấn của UNESCO đã chính thức công nhận Cao nguyên đá Đồng Văn là thành viên của Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESCO, trở thành công viên địa chất toàn cầu đầu tiên của Việt Nam và thứ hai tại khu vực Đông Nam Á. Trải qua các kỳ tái thẩm định khắt khe của chuyên gia quốc tế vào các năm 2014, 2018 và 2022, vùng di sản này luôn giữ vững danh hiệu cao quý nhờ chiến lược bảo tồn nguyên trạng các điểm lộ địa chất, cổ sinh và cảnh quan địa mạo.
Không gian văn hóa mười bảy dân tộc vùng biên cương
Linh hồn làm nên sức hấp dẫn bền lâu của Cao nguyên đá Đồng Văn chính là bức tranh văn hóa đa sắc màu của mười bảy dân tộc cùng chung sống như Mông, Tày, Dao, Lô Lô, Giáy, Pu Péo, Cờ Lao, Bố Y, Nùng, Pà Thẻn. Mỗi dân tộc đều lưu giữ kho tàng di sản văn hóa phi vật thể độc đáo từ chữ viết, ngữ hệ, kiến trúc nhà ở cho tới trang phục truyền thống như kỹ nghệ vẽ sáp ong trên vải lanh của làng nghề dệt vải lanh Lùng Tám hay nghệ thuật ghép vải rực rỡ của phụ nữ Lô Lô.
Đời sống tinh thần trên cao nguyên đá rộn ràng quanh năm với những phiên chợ vùng cao họp theo lịch con giáp truyền thống, nơi tiếng khèn Mông dìu dặt hòa cùng hương thơm nồng ấm của chảo thắng cố Đồng Văn giữa sương sớm núi rừng. Đặc biệt, vào ngày 27 tháng 3 âm lịch hằng năm, phiên chợ phong lưu Khâu Vai trăm năm tuổi tại huyện Mèo Vạc lại trở thành không gian giao lưu văn hóa nhân văn, tôn vinh tình yêu thủy chung và sự gắn kết cộng đồng của đồng bào các dân tộc nơi biên cương cực Bắc.
Trải qua hơn nửa tỷ năm kiến tạo địa chất và hàng thế kỷ bồi đắp văn hóa bản địa, Cao nguyên đá Đồng Văn xứng đáng là báu vật thiên nhiên và nhân văn vô giá của Việt Nam trên bản đồ di sản thế giới. Nhằm gìn giữ và lan tỏa toàn diện kho tàng tri thức vùng cao, chuyên trang Tuyên Quang NSSC liên tục cập nhật hệ thống hồ sơ bách khoa chuẩn mực về các danh thắng, di tích lịch sử và bản sắc văn hóa dân tộc vùng Đông Bắc.
NSSC Tuyên Quang
tuyenquang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tuyên Quang.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Tuyên Quang.
Bài liên quan
Cột cờ Quốc gia Lũng Cú - Biểu tượng chủ quyền thiêng liêng nơi đỉnh núi Rồng
Cột cờ Quốc gia Lũng Cú sừng sững trên đỉnh núi Rồng cao 1.470 mét, là biểu tượng chủ quyền thiêng liêng kết tinh lịch sử ngàn năm nơi địa đầu cực Bắc.
Kho chè Tuyên Quang: quản lý từng lô để tránh ẩm và lẫn mùi
Quản lý kho chè Tuyên Quang theo từng lô để hạn chế ẩm, lẫn mùi và truy xuất đúng nguồn. Xem cách nhập kho, chia gói, xuất hàng và xử lý lô nghi ngờ.
Đón khách cộng đồng ở Tuyên Quang: thỏa thuận an toàn và hoàn tiền
Đón khách cộng đồng ở Tuyên Quang: làm rõ từng dịch vụ, quyền dừng hoạt động, điều kiện hoàn tiền và thanh toán cho các hộ để giảm tranh chấp khi đổi lịch.



