Bỏ qua đến nội dung

Dinh thự họ Vương - Tuyệt tác kiến trúc đá xanh giữa thung lũng Sà Phìn

Tọa lạc trên gò đất nổi hình mai rùa giữa lòng thung lũng Sà Phìn, dinh thự họ Vương là công trình kiến trúc thế tục quy mô và độc đáo bậc nhất vùng cao nguyên đá cực Bắc. Được khởi dựng từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, quần thể di tích này phản ánh sinh động lịch sử giao thoa văn hóa và nghệ thuật tạo tác gỗ đá tinh xảo.

NSSC Tuyên QuangĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh kiến trúc bốn dãy nhà gỗ khép kín tại dinh thự họ Vương

Ẩn mình dưới bóng những hàng cây cổ thụ vươn thẳng lên bầu trời biên viễn tỉnh Tuyên Quang, dinh thự họ Vương hiện lên như một pháo đài cổ kính trường tồn hơn một thế kỷ qua giữa miền núi đá xám. Từng phiến đá xanh chạm trổ cầu kỳ, từng mái ngói âm dương rêu phong và những dãy nhà trình tường vững chãi nơi đây lưu giữ trọn vẹn câu chuyện lịch sử về gia tộc họ Vương trên miền biên ải.

Lịch sử hình thành và thế đất phong thủy của dinh thự họ Vương

Ra đời vào giai đoạn chuyển giao giữa thế kỷ mười chín và thế kỷ hai mươi, dinh thự họ Vương là kết quả của quá trình khảo sát địa thế công phu kết hợp với huy động nguồn lực xây dựng quy mô lớn chưa từng có trên vùng núi đá cực Bắc. Bối cảnh lịch sử và cấu trúc địa mạo độc đáo của thung lũng đã định hình nên diện mạo uy nghiêm cho toàn bộ quần thể.

Bối cảnh xây dựng công trình cuối thế kỷ mười chín

Lịch sử kiến tạo dinh thự họ Vương gắn liền trực tiếp với cuộc đời và sự nghiệp của thủ lĩnh người Mông Vương Chính Đức (sinh năm 1865, mất năm 1947), người từng giữ chức Bang tá và được đồng bào các dân tộc trong vùng suy tôn là Vua Mèo cai quản bốn huyện vùng cao Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn, Mèo Vạc. Trước khi định cư tại Sà Phìn, gia tộc họ Vương từng đặt đại bản doanh tại khu vực hẻm núi Sủng Là nhưng nhận thấy địa thế nơi đó chật hẹp và dễ bị cô lập về mặt quân sự. Vào cuối thế kỷ XIX, sau khi mời thầy địa lý giỏi người Hán sang khảo sát khắp các thung lũng đá vôi thuộc vùng lõi Cao nguyên đá Đồng Văn, ông quyết định chọn vùng đất Sà Phìn làm nơi khởi dựng cơ nghiệp lâu dài cho dòng tộc.

Công trình được chính thức khởi công vào khoảng năm 1898 và kéo dài liên tục suốt gần một thập kỷ, đến khoảng năm 1907 mới hoàn thiện toàn bộ các hạng mục chính. Do địa hình núi đá hiểm trở chưa có đường giao thông cơ giới, toàn bộ quá trình xây dựng đều thực hiện hoàn toàn bằng sức người và kỹ thuật thủ công truyền thống. Gia chủ đã tuyển chọn hàng trăm thợ đá, thợ mộc tài hoa đến từ tỉnh Vân Nam cùng những nghệ nhân lành nghề nhất của đồng bào Mông bản địa. Theo các nguồn sử liệu địa phương, tổng kinh phí xây dựng quần thể thời bấy giờ lên tới khoảng 15 vạn đồng bạc trắng Đông Dương, một con số khổng lồ phản ánh tiềm lực kinh tế hùng mạnh từ hoạt động giao thương vùng biên giới đầu thế kỷ XX.

| Tiêu chí lịch sử và kiến trúc | Thông tin chi tiết của dinh thự họ Vương |

| --- | --- |

| Vị trí địa lý bản địa | Tọa lạc tại thung lũng Sà Phìn, vùng cao nguyên đá Đồng Văn, tỉnh Tuyên Quang |

| Nhân vật khởi dựng và kế thừa | Khởi dựng bởi thủ lĩnh Vương Chính Đức và kế thừa bởi đại biểu Vương Chí Sình |

| Thời gian thi công xây dựng | Khởi công khoảng năm 1898 và hoàn thành vào đầu thế kỷ XX (khoảng năm 1907) |

| Quy mô diện tích và cấu trúc | Tổng diện tích gần 3.000 mét vuông, bố cục 3 lớp Tiền dinh, Trung dinh, Hậu dinh |

| Vật liệu kiến trúc chủ đạo | Đá xanh nguyên khối chạm khắc, gỗ thông đá, gỗ cây sa mộc, đất trình tường và ngói âm dương |

| Danh hiệu bảo tồn di sản | Xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia theo Quyết định năm 1993 |

Địa thế gò mai rùa giữa lòng thung lũng đá vôi

Điểm đặc sắc đầu tiên làm nên giá trị của dinh thự họ Vương chính là nghệ thuật chọn đất và bố cục cảnh quan theo triết lý phong thủy phương Đông hòa quyện cùng tư duy phòng thủ quân sự của người vùng cao. Toàn bộ công trình nằm ở vị trí trung tâm của thung lũng Sà Phìn, trên một gò đất tự nhiên nhô cao có hình dáng tựa như chiếc mai rùa khổng lồ đang vươn đầu về hướng Đông Nam. Theo quan niệm phong thủy cổ truyền, rùa là một trong tứ linh mang ý nghĩa trường thọ, vững chãi và tụ khí bền lâu; việc đặt nền móng dinh thự ngay trên lưng gò rùa tượng trưng cho sự thịnh vượng trường tồn của gia tộc qua nhiều thế hệ.

Bao bọc xung quanh gò đất hình mai rùa là một dải núi đá vôi khép kín chạy vòng cung như bức tường thành tự nhiên cao hàng trăm mét, vừa che chắn gió bấc lạnh giá mùa đông vừa tạo thế phòng thủ kiên cố trước mọi cuộc tấn công từ bên ngoài. Phía trước mặt tiền dinh thự có hai ngọn núi cao đối xứng tạo thành thế tiền án và hậu chẩm chuẩn mực, trong khi dưới chân gò đất là dòng suối ngầm chảy quanh năm cung cấp nguồn nước sinh hoạt dồi dào giữa miền cao nguyên đá khô hạn. Dẫn lối từ chân gò lên tới cổng chính là khu rừng cây sa mộc cổ thụ thẳng tắp có tuổi đời hơn một trăm năm, tạo nên bầu không khí thâm nghiêm, tĩnh mịch và tách biệt hoàn toàn với không gian bên ngoài.

Quy hoạch không gian và kiến trúc độc bản của dinh thự họ Vương

Tổng thể quy hoạch của dinh thự họ Vương là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa ba dòng chảy kiến trúc gồm phong cách tứ hợp viện truyền thống thời Mãn Thanh, nghệ thuật nhà trình tường gỗ đá của đồng bào Mông và những chi tiết kiên cố kiểu pháo đài Pháp. Trên diện tích gần ba nghìn mét vuông, các khối công trình được sắp xếp đăng đối theo trục thần đạo hướng Nam với độ cao tăng dần từ ngoài vào trong.

Bố cục ba lớp Tiền dinh, Trung dinh và Hậu dinh

Cấu trúc không gian bên trong dinh thự họ Vương được phân chia mạch lạc thành ba khu vực chức năng chính gồm Tiền dinh, Trung dinh và Hậu dinh, ngăn cách với nhau bởi các khoảng sân trời (thiên tỉnh) lát đá xanh vuông vắn nhằm đón ánh sáng tự nhiên và thông gió cho toàn bộ 64 gian phòng lớn nhỏ. Bước qua cổng chính đầu tiên là khu vực Tiền dinh, nơi bố trí chỗ ở của đội lính hộ vệ và gia nhân chịu trách nhiệm canh gác vòng ngoài. Giữa tầng một và tầng hai của khối nhà ngoài cùng là bức hoành phi sơn son thếp vàng khắc bốn chữ Hán lớn Biên Chính Khả Phong do triều đình nhà Nguyễn ban tặng năm Khải Định thứ tám (1923), ghi nhận công lao giữ gìn trật tự và bảo vệ vùng biên cương phía Bắc.

Từ sân ngoài bước qua bậc tam cấp đá xanh là tiến vào khu vực Trung dinh và Hậu dinh, nơi sinh hoạt của các thành viên trong gia tộc, phòng làm việc, phòng tiếp khách cùng hệ thống kho tàng dự trữ lương thực và tài sản. Các dãy nhà đều được thiết kế hai tầng bằng gỗ thông đá và gỗ sa mộc quý hiếm kết hợp tường trình đất sét nện chặt dày từ 40 đến 60 xăng-ti-mét giúp ấm áp về mùa đông và mát mẻ vào mùa hè. Từng khu nhà ngang, nhà dọc kết nối liên hoàn bằng hệ thống hành lang gỗ có lan can con tiện tiện tròn và các cầu thang gỗ dẫn lên lầu, tạo nên một chỉnh thể kiến trúc khép kín hoàn chỉnh vừa thuận tiện cho sinh hoạt đại gia đình vừa dễ dàng cơ động bảo vệ khi có biến cố.

Cổng đá vòm cuốn mái ngói âm dương và tường thành đá xanh bao quanh dinh thự họ Vương
Cổng đá vòm cuốn mái ngói âm dương và tường thành đá xanh bao quanh dinh thự họ Vương

Hệ thống tường thành đá xanh và lô cốt phòng thủ

Một trong những nét độc đáo tạo nên diện mạo pháo đài bất khả xâm phạm của dinh thự họ Vương là hệ thống tường thành đá xanh hai lớp bao bọc toàn bộ khuôn viên công trình. Bức tường thành vòng ngoài có chu vi hàng trăm mét, cao từ 2,5 mét đến 3 mét và dày khoảng 60 đến 80 xăng-ti-mét, được ghép hoàn toàn từ những khối đá xanh đẽo gọt vuông vức gắn kết bằng vữa vôi trộn cát mật mà không cần cốt thép. Trên đỉnh tường thành có gắn các mảnh sành sắc nhọn và bố trí hàng loạt lỗ châu mai hướng ra bốn phía để quan sát và xạ kích từ bên trong.

Ở hai góc cao nhất phía sau khu vực Hậu dinh, những người thợ xây xưa đã thiết kế hai lô cốt phòng thủ kiên cố xây hoàn toàn bằng đá xanh nguyên khối dày gần một mét với hình trụ tròn vươn cao khỏi mái nhà. Từ bên trong hai tháp canh đá này, lính gác có thể quan sát toàn bộ con đường độc đạo dẫn vào thung lũng Sà Phìn cũng như kiểm soát mọi động tĩnh trên các sườn núi đá vôi xung quanh. Bên cạnh các lô cốt còn có hệ thống bể chứa nước mưa lớn đục từ đá nguyên khối có dung tích hàng chục mét khối và kho chứa vũ khí, lương thực riêng biệt, bảo đảm cho hàng trăm người bên trong dinh thự có thể tự cung tự cấp và cố thủ an toàn suốt nhiều tháng liền.

Nghệ thuật chạm khắc và hiện vật lưu giữ trong dinh thự họ Vương

Vượt lên trên chức năng của một công trình nhà ở kết hợp phòng thủ quân sự, dinh thự họ Vương còn là một bảo tàng nghệ thuật điêu khắc sống động phản ánh trình độ thẩm mỹ tinh tế và bản sắc văn hóa vùng cao. Từng chi tiết kiến trúc từ chân cột, bệ đá, khung cửa cho tới mái ngói đều mang đậm dấu ấn bàn tay tài hoa của các nghệ nhân xưa.

Kỹ nghệ tạo tác gỗ thông đá, sa mộc và đá xanh

Điểm nhấn mỹ thuật nổi bật nhất bên trong dinh thự họ Vương nằm ở nghệ thuật chạm khắc đá xanh và điêu khắc gỗ trang trí trên khắp các cấu kiện kiến trúc. Nổi tiếng hơn cả là hàng chục chân cột đá hoa anh túc đỡ hệ thống cột gỗ lim, thông đá và cây sa mộc tại khu vực sân trong. Những phiến đá xanh nguyên khối cứng chắc đã được các nghệ nhân đục đẽo thủ công thành hình quả thuốc phiện căng tròn với những đường gân nổi mềm mại, sau đó dùng hàng nghìn đồng bạc trắng Đông Dương mài nhẵn suốt nhiều ngày đêm để bề mặt đá ánh lên sắc bóng mịn như ngọc và ánh bạc lấp lánh dưới nắng vùng cao.

Trên các vách gỗ, chấn song cửa sổ, vì kèo và mái cổng vòm đá, nghệ thuật chạm lộng, chạm nổi được thể hiện vô cùng sinh động qua hệ thống đề tài tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai), tứ linh (long, lân, quy, phượng) và hình tượng cánh dơi xòe rộng biểu trưng cho phúc lộc viên mãn. Phần mái của chiếc cổng đá chính được tạo tác thành hình cánh dơi uốn cong mềm mại với hàng nghìn viên ngói ống âm dương nung từ đất sét bản địa xếp chồng khít lên nhau. Lối kiến trúc mái ngói âm dương kết hợp tường trình đất và khung gỗ vững chãi nơi đây có mối liên hệ gần gũi về mặt kỹ thuật xây dựng với quần thể nhà cổ tại Phố cổ Đồng Văn cũng như kỹ nghệ chế tác kim khí, đục đá truyền thống của nghề rèn đúc nông cụ người Mông Đồng Văn phát triển lâu đời trên miền cao nguyên đá.

Không gian sân trong lát đá xanh cùng bức hoành phi Biên Chính Khả Phong tại dinh thự họ Vương
Không gian sân trong lát đá xanh cùng bức hoành phi Biên Chính Khả Phong tại dinh thự họ Vương

Dấu ấn lịch sử cách mạng và bức hoành phi cổ

Không chỉ mang giá trị kiến trúc nghệ thuật, dinh thự họ Vương còn là địa điểm ghi dấu bước ngoặt lịch sử trọng đại của đồng bào các dân tộc vùng cực Bắc trong sự nghiệp đại đoàn kết dân tộc và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam. Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, nhận rõ vị thế và uy tín lớn của gia tộc họ Vương đối với hàng chục vạn đồng bào người Mông nơi biên cương, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã cử đoàn cán bộ Việt Minh trực tiếp lên Sà Phìn chuyển thư mời cụ Vương Chính Đức và người con trai kế nghiệp là ông Vương Chí Sình (sinh năm 1886, mất năm 1962) về Thủ đô Hà Nội gặp gỡ và bàn việc nước.

Thay mặt người cha đã tuổi cao sức yếu, ông Vương Chí Sình đã vượt chặng đường núi rừng hiểm trở về Hà Nội yết kiến Hồ Chủ tịch vào cuối năm 1945, được Người kết nghĩa anh em, đặt tên mới là Vương Chí Thành và tặng thanh kiếm quý khắc tám chữ Tận trung báo quốc – Bất thụ nô lệ. Trở về dinh thự họ Vương, ông cùng gia tộc đã đem hết tài sản, uy tín vận động đồng bào vùng cao một lòng đi theo Chính phủ kháng chiến, đóng góp hàng vạn đồng bạc trắng và hàng tấn lương thực cho ngân quỹ quốc gia, đồng thời trúng cử Đại biểu Quốc hội khóa I và khóa II của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Hiện nay, tại các gian phòng trưng bày bên trong khu Trung dinh và Hậu dinh vẫn còn lưu giữ trang trọng nhiều kỷ vật lịch sử quý giá, các bức ảnh tư liệu, đồ dùng sinh hoạt bằng đồng, gỗ, đá cùng những hiện vật tái hiện đời sống lịch sử của gia tộc họ Vương trong thế kỷ XX.

Giá trị biểu tượng văn hóa và bảo tồn dinh thự họ Vương

Trải qua hơn một trăm năm biến thiên của lịch sử và thời gian, dinh thự họ Vương vẫn giữ nguyên vẹn cấu trúc kiến trúc gốc và trở thành một trong những biểu tượng văn hóa tiêu biểu nhất của tỉnh Tuyên Quang. Công tác bảo tồn di tích luôn được gắn kết chặt chẽ với việc phát huy bản sắc văn hóa cộng đồng cư dân bản địa quanh vùng.

Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia vùng biên

Ghi nhận những giá trị độc bản về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật kiến trúc giao thoa đặc sắc, ngày 23 tháng 7 năm 1993, Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã ban hành quyết định xếp hạng dinh thự họ Vương là Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia. Công trình là minh chứng điển hình cho kỹ thuật xây dựng dân gian vùng núi đá cao, nơi các vật liệu tự nhiên tại chỗ như đá vôi xanh, đất sét đồi, gỗ thông đá và ngói đất nung được kết hợp hài hòa để chống chịu với điều kiện khí hậu biên giới khắc nghiệt.

Trong nhiều thập kỷ qua, cơ quan quản lý di sản văn hóa đã phối hợp cùng hậu duệ dòng họ Vương tiến hành nhiều đợt trùng tu, tôn tạo khoa học theo nguyên tắc bảo tồn nguyên trạng từng viên ngói âm dương, từng bức tường trình đất và hệ thống cấu kiện gỗ đá cổ. Khu di tích cũng đóng vai trò là điểm di sản văn hóa lịch sử trọng tâm nằm trên tuyến hành trình khám phá Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn, thu hút đông đảo các nhà nghiên cứu lịch sử, kiến trúc sư và du khách trong nước, quốc tế tới tìm hiểu về nghệ thuật kiến trúc cổ truyền vùng cực Bắc.

Không gian văn hóa cộng đồng giữa rừng sa mộc cổ

Xung quanh khuôn viên dinh thự họ Vương và khắp thung lũng Sà Phìn là không gian sinh hoạt văn hóa truyền thống đầy sức sống của cộng đồng người Mông, người Lô Lô, người Pu Péo và người Hoa. Dưới bóng mát của rặng cây sa mộc cổ thụ trước cổng dinh thự, nhịp sống bản địa diễn ra bình dị với hình ảnh những người phụ nữ Mông cần mẫn se sợi, dệt vải và thêu hoa văn thổ cẩm tinh xảo mang đậm truyền thống của làng nghề dệt vải lanh Lùng Tám lâu đời trên vùng cao nguyên đá.

Văn hóa ẩm thực và tập quán sinh hoạt của cư dân quanh thung lũng cũng góp phần làm phong phú thêm trải nghiệm tìm hiểu di sản, nơi hạt ngô nương trồng trong hốc đá tai mèo được chế biến công phu qua hai lần đồ chín để làm nên món mèn mén Hà Giang dẻo thơm giàu dưỡng chất từng nuôi sống biết bao thế hệ người vùng cao. Sự giao hòa giữa một công trình kiến trúc cổ kính trăm năm tuổi với đời sống văn hóa bản địa mộc mạc xung quanh đã biến thung lũng Sà Phìn thành một bảo tàng văn hóa sống động giữa đại ngàn đá xám.

  • Giá trị kiến trúc và mỹ thuật: Kết hợp độc đáo bố cục tứ hợp viện ba lớp Tiền dinh, Trung dinh, Hậu dinh với kỹ thuật nhà trình tường người Mông, nổi bật cùng bức hoành phi Biên Chính Khả Phong và hệ thống chân cột đá hoa anh túc mài bằng đồng bạc trắng.
  • Giá trị phong thủy và phòng thủ: Tọa lạc trên gò đất hình mai rùa giữa thung lũng Sà Phìn, bao bọc bởi rừng cây sa mộc cổ thụ, hai vòng tường thành đá xanh và hai lô cốt đá kiên cố.
  • Giá trị lịch sử và đại đoàn kết dân tộc: Gắn liền với tên tuổi thủ lĩnh Vương Chính Đức và đại biểu Quốc hội Vương Chí Sình, khẳng định truyền thống yêu nước và tinh thần đoàn kết keo sơn của đồng bào các dân tộc nơi biên cương Tổ quốc.

Trải qua hơn một thế kỷ dầm mưa dãi nắng nơi miền biên viễn cực Bắc, dinh thự họ Vương mãi là viên ngọc quý về nghệ thuật kiến trúc gỗ đá và là biểu tượng sáng ngời của khối đại đoàn kết dân tộc Việt Nam. Trên hành trình bảo tồn và số hóa di sản văn hóa lịch sử bản địa, chuyên trang Tuyên Quang NSSC tiếp tục lan tỏa nguồn dữ liệu bách khoa chuẩn xác nhằm giúp độc giả thấu hiểu trọn vẹn chiều sâu văn hiến của vùng đất giàu bản sắc này.

Chia sẻ:
TC

NSSC Tuyên Quang

tuyenquang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tuyên Quang.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Tuyên Quang.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất