Chợ phong lưu Khâu Vai - Phiên chợ tình nhân văn giữa cao nguyên đá
NSSC Tuyên QuangĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Trên dải đất biên cương hùng vĩ thuộc vùng Công viên địa chất toàn cầu, chợ phong lưu Khâu Vai từ hơn một thế kỷ qua vẫn vẹn nguyên sức lay động lòng người nhờ triết lý nhân sinh bao dung và thuần khiết. Không ồn ào tiếng mặc cả trao đổi hàng hóa như những phiên chợ vùng cao thường nhật, ngày hội đặc biệt tại xã Khâu Vai huyện Mèo Vạc là nơi những tâm hồn đồng điệu tìm về sẻ chia kỷ niệm xưa và gửi trao lời chúc bình an giữa tiếng khèn gọi bạn vang vọng núi rừng.
Cội nguồn huyền thoại và lịch sử hình thành chợ phong lưu Khâu Vai
Sức sống bền bỉ của chợ phong lưu Khâu Vai suốt hơn một trăm năm qua được khởi nguồn từ một câu chuyện tình có thật trong đời sống cộng đồng các dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc. Từ nỗi niềm trắc trở của đôi lứa thuở xưa, cư dân bản địa đã kiến tạo nên một tập quán xã hội giàu lòng trắc ẩn, biến nỗi buồn chia ly thành ngày hội ngộ văn hóa thấm đẫm tình người.
Thiên tình sử chàng Ba nàng Út trên đỉnh núi đá
Theo lời kể lưu truyền qua nhiều thế hệ già làng tại Mèo Vạc, phiên chợ bắt nguồn vào khoảng năm 1919 từ mối tình sâu nặng giữa chàng Ba người Nùng và nàng Út người Giáy.
Không đành lòng rời xa nhau, đôi trai gái đã cùng băng rừng vượt dốc trốn lên hang đá trên ngọn núi Khâu Vai, nơi có rừng trúc vầu đan quyện vào nhau, để sống những ngày tháng êm đềm. Tuy nhiên, sự việc dẫn tới cuộc xung đột căng thẳng giữa hai dòng họ người Nùng và người Giáy dưới chân núi. Trước lúc rẽ lối, họ cắt máu ăn thề dưới vòm đá, hẹn rằng dù không thành vợ chồng nhưng cứ đến ngày 27 tháng 3 âm lịch hằng năm sẽ trở lại đỉnh Khâu Vai để hát cho nhau nghe và kể cho nhau biết về cuộc sống của mỗi người.
Quá trình định hình không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng
Khi tuổi già bóng xế, đến ngày hẹn ước cuối cùng của cuộc đời, hai người lại tìm về tảng đá năm xưa, ôm chặt lấy nhau rồi cùng hóa vào mây trắng đại ngàn. Cảm phục trước tấm lòng hiếu thảo với gia tộc và mối tình son sắt thủy chung ấy, dân làng trong vùng đã dựng lên hai ngôi miếu nhỏ sát cạnh nhau trên sườn đồi và lấy ngày 27 tháng 3 âm lịch làm ngày tưởng nhớ đôi uyên ương.
Từ câu chuyện cảm động của đôi trai gái năm nào, những người từng có mối tình đầu dang dở khắp vùng Cao nguyên đá Đồng Văn cũng bắt đầu chọn ngày này để tìm về thung lũng Khâu Vai trò chuyện cùng người cũ. Theo dòng chảy lịch sử hơn một thế kỷ, tập quán ấy dần mở rộng thành ngày hội giao lưu văn hóa lớn của đồng bào các dân tộc Mông, Nùng, Giáy, Tày, Lô Lô, Dao. Ghi nhận những giá trị lịch sử và nhân bản độc đáo, ngày 24 tháng 6 năm 2021, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ghi danh tập quán xã hội và tín ngưỡng chợ phong lưu Khâu Vai vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Không gian tín ngưỡng và nghi thức truyền thống chợ phong lưu Khâu Vai
Điểm tựa tâm linh giữ cho chợ phong lưu Khâu Vai không bị phai nhạt bản sắc giữa nhịp sống hiện đại chính là hệ thống không gian thờ tự cổ kính và các nghi thức lễ bái trang nghiêm. Trước khi bước vào phần hội giao duyên sôi nổi trên các triền đá, cộng đồng bản địa luôn dành sự thành kính cao nhất cho các nghi lễ hướng về cội nguồn.
Nghi lễ dâng hương cầu duyên tại miếu Ông miếu Bà
Nằm ở vị trí trung tâm khu vực chợ tình dưới chân những dãy núi đá vôi sừng sững là cụm di tích tín ngưỡng miếu Ông miếu Bà, nơi thờ tự linh hồn chàng Ba và nàng Út.
Vào chiều ngày 26 và rạng sáng ngày 27 tháng 3 âm lịch, các bậc cao niên uy tín đại diện cho cộng đồng người Nùng và người Giáy tại xã Khâu Vai trang trọng cử hành lễ dâng hương cùng lễ vật truyền thống lên hai ngôi miếu.
Quy ước nhân văn của phiên chợ mỗi năm họp một lần
Điều làm nên tầm vóc triết lý độc nhất vô nhị của chợ phong lưu Khâu Vai chính là quy ước ứng xử đầy văn minh, tôn trọng và vị tha giữa các gia đình vùng cao.
- Sự tôn trọng và sẻ chia từ người bạn đời: Vào ngày 27 tháng 3 âm lịch, người vợ hoặc người chồng không hề ngăn cản hay ghen tuông mà còn tự tay chuẩn bị bộ trang phục thổ cẩm đẹp nhất để người bạn đời đi chợ gặp lại tri kỷ xưa, thậm chí cả hai vợ chồng cùng đi chợ nhưng khi đến nơi sẽ tự tách ra để mỗi người tìm gặp bạn cũ của mình.
- Giới hạn thiêng liêng của cuộc hội ngộ: Mọi cuộc trò chuyện, hàn huyên bên vách đá hay dưới tán cây đều diễn ra hoàn toàn trong sáng, chỉ dừng lại ở việc hỏi thăm sức khỏe, gia cảnh, con cái và hát tặng nhau những khúc tình ca.
- Sự trở về trọn vẹn với mái ấm gia đình: Khi ánh mặt trời ngày 27 tháng 3 khuất sau đỉnh núi hoặc khi tiếng gà gáy sáng ngày 28 vang lên, mọi cuộc gặp gỡ đều khép lại trong sự thanh thản; ai nấy đều trở về với mái nhà hiện tại và tiếp tục cuộc sống lao động bình yên, không một chút vương vấn làm rạn nứt hạnh phúc gia đình.

Sắc màu diễn xướng và văn hóa bản địa tại chợ phong lưu Khâu Vai
Bước ra khỏi không gian tĩnh lặng của hai ngôi miếu cổ, chợ phong lưu Khâu Vai mở ra một bức tranh văn hóa dân gian sống động giữa thiên nhiên kỳ vĩ. Những vách đá xám ngắt của vùng mê cung đá Khâu Vai bỗng chốc bừng sáng bởi muôn sắc màu váy áo thổ cẩm và âm thanh rộn rã của các loại nhạc cụ truyền thống.
Tiếng khèn gọi bạn và những khúc hát đối giao duyên
Linh hồn nghệ thuật của đêm hội Khâu Vai được dệt nên từ những làn điệu dân ca trữ tình và tiếng nhạc cụ vang vọng khắp các sườn núi. Ngay từ chiều tối ngày 26 tháng 3 âm lịch, từng tốp nam thanh nữ tú và cả những người đã bước qua tuổi trung niên từ khắp các bản làng xa xôi đã vượt qua cung đường đèo hiểm trở quanh khu vực đèo Mã Pí Lèng và dòng sông Nho Quế Hà Giang để hội tụ về trung tâm xã.
Giữa không gian mênh mông của núi đá, những làn điệu hát đối giao duyên bằng tiếng Nùng, tiếng Giáy, tiếng Tày cất lên tha thiết, lúc trầm bổng da diết kể nỗi nhớ mong, lúc vui tươi mộc mạc chúc nhau mùa nương mới. Hòa quyện cùng lời ca là tiếng sáo trúc véo von và âm thanh dìu dặt của chiếc khèn gắn liền với nghề chế tác khèn Mông Đồng Văn.
Sắc màu thổ cẩm và phong vị ẩm thực vùng cao
Không chỉ là nơi gặp gỡ của những tâm hồn tri kỷ, chợ phong lưu Khâu Vai còn là sàn diễn tự nhiên tôn vinh nghệ thuật trang phục và văn hóa ẩm thực của cộng đồng các dân tộc vùng cực Bắc. Để chuẩn bị cho phiên chợ duy nhất trong năm, phụ nữ các bản làng đã dành nhiều tháng trời se sợi, nhuộm chàm, vẽ sáp ong và thêu thùa thủ công theo truyền thống của làng nghề dệt vải lanh Lùng Tám hay kỹ nghệ trang phục vùng cột cờ Quốc gia Lũng Cú để diện những bộ váy áo lộng lẫy nhất cùng trang sức bạc chạm khắc tinh xảo.
Bên những phiến đá tai mèo tự nhiên, những người bạn cũ ngồi quây quần bên nhau, cùng thưởng thức hương vị nồng ấm của chảo thắng cố Đồng Văn nghi ngút khói, xúc từng thìa mèn mén Hà Giang vàng ươm và nhấp chén rượu ngô Thanh Vân nấu bằng men lá rừng êm dịu. Bên cạnh đó, những thức quà quý giá của mùa hoa núi đá như mật ong bạc hà Mèo Vạc hay các loại bánh ngô, xôi ngũ sắc cũng góp phần làm đậm đà thêm câu chuyện hàn huyên suốt đêm dài không ngủ.
| Phương diện văn hóa | Biểu hiện đặc trưng tại chợ phong lưu Khâu Vai | Giá trị di sản phi vật thể được bảo tồn |
|---|---|---|
| Nguồn gốc lịch sử | Thiên tình sử chàng Ba người Nùng và nàng Út người Giáy từ năm 1919 trên núi Khâu Vai | Ca ngợi tình yêu chung thủy, tinh thần vị tha vì sự hòa hợp giữa các dòng tộc bản làng |
| Thời gian và không gian | Họp duy nhất ngày 27 tháng 3 âm lịch tại mê cung đá xã Khâu Vai, huyện Mèo Vạc | Bảo lưu chu kỳ thời gian lịch âm cổ truyền và cảnh quan kiến tạo đá vôi nguyên sơ |
| Nghi thức tín ngưỡng | Lễ dâng hương của già làng và cộng đồng tại cụm di tích miếu Ông, miếu Bà | Kết nối tín ngưỡng thờ nhân thần bản địa với ước vọng bình an, hạnh phúc cho muôn nhà |
| Nghệ thuật diễn xướng | Hát đối giao duyên tiếng Nùng, tiếng Giáy, múa khèn Mông, thổi sáo và trò chơi dân gian | Duy trì sức sống cho kho tàng dân ca, nhạc cụ truyền thống và tri thức trang phục thổ cẩm |
Giá trị di sản văn hóa phi vật thể của chợ phong lưu Khâu Vai
Trải qua hơn một thế kỷ biến thiên của lịch sử, chợ phong lưu Khâu Vai không chỉ đứng vững trước thử thách của thời gian mà còn tỏa sáng như một viên ngọc quý trong kho tàng văn hóa các dân tộc Việt Nam. Phiên chợ là minh chứng sinh động cho chiều sâu tâm hồn và cách ứng xử nhân văn cao đẹp của cư dân miền núi đá.
Biểu tượng nhân sinh quan bao dung nơi cực Bắc Tổ quốc
Khác với nhiều định kiến thường cho rằng đời sống vùng cao bị trói buộc hoàn toàn bởi những hủ tục khắt khe, sự tồn tại của chợ phong lưu Khâu Vai cho thấy một triết lý sống vô cùng nhân bản và thấu cảm.
Trong bức tranh tổng thể về văn hóa lễ hội miền núi phía Bắc, nếu vùng trung du có Khu di tích Tân Trào gắn kết cùng Khu di tích ATK Định Hóa hun đúc truyền thống lịch sử cách mạng, hay miền biên giới lân cận có Công viên địa chất Non nước Cao Bằng và cao nguyên trắng Bắc Hà nổi tiếng với chợ phiên vùng cao, thì Khâu Vai lại mang một sắc thái trữ tình độc bản không nơi nào có được.
Gìn giữ nguyên bản hồn cốt chợ tình vùng cao
Để bảo vệ giá trị chân xác của di sản quốc gia trước sự giao lưu văn hóa ngày càng mạnh mẽ, cộng đồng cư dân các dân tộc tại Mèo Vạc luôn chú trọng gìn giữ nếp sinh hoạt truyền thống, hạn chế sự thương mại hóa làm xáo trộn không gian tâm tình của đồng bào.
- Bảo tồn ngôn ngữ và dân ca truyền thống: Những làn điệu hát đối cổ của người Nùng, người Giáy được các nghệ nhân cao tuổi trực tiếp truyền dạy cho thế hệ thanh niên trong bản trước mỗi mùa hội.
- Tôn vinh đạo lý thủy chung và hòa hợp tộc người: Câu chuyện chàng Ba - nàng Út tiếp tục xóa bỏ mọi rào cản định kiến dòng tộc, vun đắp khối đoàn kết gắn bó giữa các dân tộc anh em nơi biên cương.
- Gắn kết bảo tồn văn hóa với cảnh quan địa chất: Không gian mê cung đá Khâu Vai và các bản làng cổ được gìn giữ hài hòa, tôn lên vẻ đẹp nguyên sơ của miền đá xám.
Đồng hành cùng công tác lưu giữ và phổ biến tri thức văn hóa các dân tộc, chuyên trang Tuyên Quang NSSC tiếp tục hệ thống hóa các tư liệu chuẩn xác về những di sản phi vật thể tiêu biểu của vùng đất địa đầu. Mỗi mùa trăng cuối tháng Ba âm lịch về trên đỉnh núi Mèo Vạc, chợ phong lưu Khâu Vai lại ngân vang khúc hát nghĩa tình trong trẻo, nhắc nhớ con người về vẻ đẹp vĩnh cửu của lòng chung thủy và sự bao dung nhân ái giữa đất trời cực Bắc.
NSSC Tuyên Quang
tuyenquang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tuyên Quang.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Tuyên Quang.
Bài liên quan
Lễ hội đền Hạ Tuyên Quang - Nét đẹp tín ngưỡng thờ Mẫu bên sông Lô
Lễ hội đền Hạ Tuyên Quang diễn ra hằng năm bên dòng sông Lô thơ mộng, tôn vinh huyền tích hai nàng công chúa triều Trần và nghi thức rước Mẫu trang nghiêm.
Lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn - Vũ điệu than hồng xứ Tuyên
Lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn tại Lâm Bình và Quang Bình là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia huyền bí với vũ điệu chân trần trên than hồng rực đỏ.
Lễ hội Hoa Tam Giác Mạch - Sắc hoa kiên cường trên miền đá xám cực Bắc
Lễ hội Hoa Tam Giác Mạch diễn ra từ tháng 10 đến tháng 12 trên cao nguyên đá, tôn vinh loài hoa vươn lên từ sỏi đá và bản sắc văn hóa đồng bào vùng cực Bắc.



