Đèo Mã Pí Lèng - Tuyệt tác đường mây bên bờ vực đá cực Bắc Tổ quốc
NSSC Tuyên QuangĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Giữa miền biên viễn đá xám trùng điệp của vùng cực Bắc Tổ quốc, đèo Mã Pí Lèng hiện lên như một kỳ quan địa chất kết tinh từ hàng trăm triệu năm kiến tạo vỏ Trái Đất và ý chí mở đường kiên cường của con người Việt Nam. Nằm vắt ngang sườn núi đá vôi dựng đứng nối liền khu vực Đồng Văn và Mèo Vạc trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang, cung đèo dài khoảng 20 km này sở hữu cảnh quan vực đá sâu thẳm cùng giá trị di sản đặc sắc.
Vị trí địa lý và kiến tạo địa chất của đèo Mã Pí Lèng
Tọa lạc ở vị trí trung tâm của miền núi đá vôi cực Bắc, đèo Mã Pí Lèng đóng vai trò là mạch nối giao thông trọng yếu giữa các thung lũng karst hiểm trở. Không gian nơi đây phản ánh rõ nét lịch sử tiến hóa địa chất lâu dài cùng nguồn gốc địa danh giàu tính hình tượng của cư dân vùng cao.
Tọa độ huyết mạch trên cung đường vùng cao
Cung đèo Mã Pí Lèng nằm trên trục Quốc lộ 4C, trải dài qua địa phận ba xã Pải Lủng, Pả Vi và Xín Cái thuộc khu vực Mèo Vạc và Đồng Văn. Điểm cao nhất của đỉnh Mã Pí Lèng đạt độ cao khoảng 1.200 mét đến 1.500 mét so với mực nước biển, nằm trọn trong vùng lõi của Cao nguyên đá Đồng Văn được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu từ năm 2010. Từ trung tâm phố núi Đồng Văn, tuyến đèo uốn lượn men theo sườn núi đá vôi dốc đứng để vươn tới thung lũng Mèo Vạc, tạo nên trục liên kết không gian tự nhiên và văn hóa xuyên suốt dải biên cương phía Bắc.
Trong bức tranh địa lý của miền núi phía Bắc Việt Nam, cung đường đèo này thường được giới nghiên cứu địa lý xếp vào nhóm tứ đại đỉnh đèo hùng vĩ nhất cùng với đèo Ô Quy Hồ trên dãy Hoàng Liên Sơn, đèo Khau Phạ giữa vùng núi Mù Cang Chải và đèo Pha Đin nơi cửa ngõ Tây Bắc. Nếu các cung đèo vùng Tây Bắc đặc trưng bởi nền đá granit và thảm rừng nhiệt đới núi cao dày đặc, thì tuyến đèo nơi cực Bắc lại mang diện mạo độc bản của địa hình karst đá vôi xám đen lộ thiên, phơi bày những lớp trầm tích cổ đại giữa tầng mây.
| Tiêu chí địa lý và di sản | Thông số và đặc điểm tự nhiên của đèo Mã Pí Lèng |
|---|---|
| Tuyến giao thông trục chính | Thuộc Quốc lộ 4C nối liền vùng Đồng Văn và Mèo Vạc |
| Chiều dài toàn tuyến đèo | Khoảng 20 km uốn lượn qua địa hình núi đá vôi dốc đứng |
| Độ cao trung bình khu vực đỉnh | Từ 1.200 mét đến 1.500 mét so với mực nước biển |
| Nền tảng địa tầng cốt lõi | Hệ tầng đá vôi kỷ Devon và kỷ Carbon - Permi (360 - 400 triệu năm) |
| Phân khu địa hình lân cận | Phía dưới chân đèo là dòng sông Nho Quế và khe vực đá vôi sâu |
| Danh hiệu bảo tồn cấp quốc gia | Di tích danh lam thắng cảnh quốc gia được xếp hạng năm 2009 |
Lịch sử địa chất hàng trăm triệu năm và tên gọi
Về mặt cổ địa lý và kiến tạo địa chất, khu vực đèo Mã Pí Lèng được hình thành trên nền các hệ tầng đá vôi kỷ Devon và kỷ Carbon - Permi có niên đại cách ngày nay từ 360 đến 400 triệu năm. Vào thời kỳ Đại Cổ sinh, vùng đất này từng là đáy của một vùng biển nông cổ đại ấm áp, nơi tích tụ xác các loài sinh vật biển có vỏ vôi như tay cuộn, san hô, huệ biển và trùng lỗ tạo nên tầng đá vôi dày hàng nghìn mét. Trải qua vận động tạo núi Indosini và vận động Tân kiến tạo chịu ảnh hưởng từ sự va chạm giữa mảng Ấn Độ và mảng Á - Âu cách đây khoảng 40 đến 50 triệu năm, khối trầm tích biển cổ bị nâng cao mạnh mẽ kèm theo các hệ thống đứt gãy sâu phương Tây Bắc - Đông Nam.
Sự kết hợp giữa quá trình nâng kiến tạo liên tục với tốc độ bào mòn thẳng đứng của dòng chảy bề mặt và phong hóa karst đã xẻ dọc khối núi đá vôi, tạo ra sườn đèo dựng đứng tới 70 - 80 độ. Sự hiểm trở của địa hình tự nhiên đã đi vào ngôn ngữ bản địa qua tên gọi "Mã Pí Lèng" (còn phát âm là Mả Pì Lèng). Trong tiếng đồng bào Mông và tiếng Quan Hỏa vùng biên giới, cụm từ này mang nghĩa đen là "sống mũi con ngựa", khắc họa hình thế sống núi hẹp, dốc vọt lên cao như sống mũi ngựa chiến nơi những con ngựa thồ khỏe nhất khi leo dốc đá cũng phải đứt hơi trước vách núi dựng đứng.
Địa hình vách đá dựng đứng và sinh thái quanh đèo Mã Pí Lèng
Cấu trúc địa mạo của đèo Mã Pí Lèng là sự giao hòa giữa những vách đá vôi sắc nhọn trên cao và vực sâu hun hút dưới chân núi. Điều kiện tự nhiên khắc nghiệt ấy đã định hình nên một hệ sinh thái núi đá vôi đặc hữu với sức sống bền bỉ qua bốn mùa sương gió.
Những khúc cua tay áo bên vách núi đá tai mèo
Dọc theo chiều dài khoảng 20 km của đèo Mã Pí Lèng, địa hình bị chia cắt phức tạp bởi hàng loạt sống núi hẹp và các phễu thu nước karst sâu. Tuyến đường đèo được mở bám sát vào sườn Tây và sườn Bắc của khối núi đá vôi, uốn lượn qua 9 khúc cua tay áo liên tiếp có bán kính cong nhỏ và độ dốc dọc lớn. Một bên lòng đường là vách núi đá vôi dựng đứng cao hàng trăm mét với những mảng đá xám đen bị nước mưa hòa tan tạo thành các rãnh khía sắc nhọn như răng cưa, thường gọi là địa hình đá tai mèo; bên còn lại là vực sâu thăm thẳm đổ thẳng xuống đáy thung lũng sông.
Tại khu vực trung tâm cung đèo, sự tương phản về độ cao địa hình đạt tới mức cực đại khi khoảng cách chênh cao từ mặt đường trên sườn núi xuống tới mặt nước sông Nho Quế Hà Giang ở dưới đáy vực lên tới 700 - 800 mét. Nhìn từ trên cao, dải đường nhựa nhỏ nhắn trông như một sợi chỉ xám vắt ngang lưng chừng trời, xuyên qua các tầng mây mù bao phủ đỉnh núi. Các mặt cắt địa chất lộ thiên ngay bên taluy dương của đường đèo cho phép quan sát trực diện những nếp uốn đá vôi mềm mại, các khe nứt kiến tạo lấp đầy tinh thể canxit trắng và những tầng đá phân lớp mỏng minh chứng cho các chu kỳ biển tiến - biển thoái cổ đại.

Hệ thực vật thích nghi trên sườn núi đá vôi
Do bề mặt địa hình chủ yếu là đá vôi trần trụi với lớp thổ nhưỡng phong hóa rất mỏng chỉ tích tụ trong các hốc đá và khe nứt, hệ sinh thái tự nhiên quanh đèo Mã Pí Lèng mang đặc trưng điển hình của kiểu thảm thực vật núi đá vôi khô hạn vùng á nhiệt đới núi cao. Mùa đông tại đây kéo dài từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau với nền nhiệt độ thường xuyên xuống dưới 10 độ C và sương muối dày đặc; trong khi mùa hè có mưa nhiều nhưng nước mặt nhanh chóng rút xuống hệ thống hang động ngầm trong lòng núi.
Để thích nghi với môi trường thiếu đất, thiếu nước bề mặt và biên độ nhiệt ngày đêm lớn, các loài thực vật bản địa đã phát triển hệ rễ cọc và rễ chùm khỏe khoắn, len lỏi sâu hàng chục mét vào các khe nứt đá vôi để hút ẩm và khoáng chất. Trên các vách đá cheo leo vẫn hiện diện nhiều loài thực vật hạt trần và cây gỗ quý hiếm có giá trị bảo tồn cao như thông tre lá ngắn, hoàng đàn rủ, bách xanh núi đá, nghiến và trai lý. Ở tầng thảo mộc dưới thấp, vào khoảng tháng 10 đến tháng 12 âm lịch hằng năm, những triền đá xám quanh xã Pải Lủng và Pả Vi lại bừng nở sắc tím hồng của hoa tam giác mạch cùng sắc tím nhạt của loài hoa bạc hà dại mọc tự nhiên trong các hốc đá tai mèo, tạo nguồn mật tự nhiên quý giá làm nên danh tiếng sản vật mật ong bạc hà Mèo Vạc nức tiếng vùng cao nguyên đá.
Phân khu cảnh quan và dấu ấn lịch sử trên đèo Mã Pí Lèng
Không chỉ là một danh thắng địa chất tự nhiên độc đáo, đèo Mã Pí Lèng còn hội tụ nhiều điểm quan sát cảnh quan ngoạn mục và lưu giữ ký ức lịch sử hào hùng về sức mạnh đoàn kết của thế hệ trẻ Việt Nam trong công cuộc mở đường nối liền miền biên viễn.
Tầm nhìn hướng xuống vực sâu và dải vách đá trắng
Khu vực sườn Đông và sườn Bắc của đèo Mã Pí Lèng sở hữu những điểm dừng quan sát tự nhiên mở ra tầm nhìn bao quát toàn bộ không gian hẻm vực Tu Sản nằm ngay dưới chân núi. Đây là hẻm vực kiến tạo sâu nhất Việt Nam và thuộc nhóm hẻm vực sâu bậc nhất khu vực Đông Nam Á, với hai bức tường đá vôi dựng đứng cao từ 700 đến 800 mét, kéo dài khoảng 1,7 km ôm lấy dòng nước xanh ngọc bích chảy về phía hạ lưu. Sự kết hợp giữa chiều sâu thẳng đứng của hẻm vực, độ cao choáng ngợp của đỉnh đèo và màu nước xanh biếc dưới đáy thung lũng tạo nên một chỉnh thể cảnh quan địa mạo đặc sắc.
Bên cạnh đó, chạy dọc theo sườn núi cao phía trên tuyến đường đèo thuộc địa phận xã Pả Vi là khu vực vách đá trắng Pả Vi (còn được người dân địa phương gọi là vách đá thần). Khác với màu xám đen đã bị phong hóa lâu năm của phần lớn khối núi, dải vách đá này có bề mặt đá vôi sáng trắng do các đợt trượt lở kiến tạo làm lộ ra lớp đá vôi tươi bên trong, tạo thành một lối mòn nhỏ hẹp chạy men theo triền núi dựng đứng ở độ cao hơn 1.200 mét. Gần khu vực đỉnh đèo còn có mỏm đá tử thần, một khối đá vôi tự nhiên nhô hẳn ra ngoài khoảng không trên vách núi Pải Lủng, minh chứng cho quá trình phong hóa chọn lọc khi các lớp đá kém bền xung quanh đã bị bào mòn theo thời gian, chỉ còn lại khối đá vôi kết cấu đặc chắc vươn ra giữa tầng mây.
Kỳ tích treo mình mở đường của hàng vạn thanh niên
Lịch sử hiện đại của đèo Mã Pí Lèng gắn liền mật thiết với quá trình thi công con đường Hạnh Phúc Hà Giang dài khoảng 185 km, khởi công từ ngày 10 tháng 9 năm 1959 và hoàn thành vào ngày 15 tháng 3 năm 1965. Trước năm 1959, toàn bộ vùng cao nguyên đá phía sau cổng trời Quản Bạ gồm bốn huyện vùng cao gần như bị cô lập với vùng thấp, mọi hoạt động giao thông chỉ dựa vào những lối mòn đi bộ và đường ngựa thồ leo qua các vách đá hiểm trở. Để phá thế cô lập và mang ánh sáng văn hóa, kinh tế lên vùng biên cương, hàng vạn cán bộ, công nhân và thanh niên xung phong thuộc 16 dân tộc anh em từ 8 tỉnh khu vực Việt Bắc và đồng bằng Bắc Bộ đã tình nguyện lên đường mở tuyến Quốc lộ 4C.
Trong suốt gần 6 năm lao động bền bỉ với hơn 2,2 triệu ngày công và gần 2,9 triệu mét khối đất đá được đào đắp hoàn toàn bằng dụng cụ thủ công như xà beng, búa tạ, choòng sắt, cuốc chim và thuốc nổ, đoạn vượt qua đỉnh Mã Pí Lèng dài khoảng 20 km chính là phân đoạn gian khổ nhất. Đặc biệt, để phá vỡ bức tường đá vôi dựng đứng ngay khu vực đỉnh đèo Pải Lủng mà không có máy móc cơ giới, một đội cảm tử gồm 11 thanh niên xung phong quả cảm đã tình nguyện treo mình bằng dây thừng buộc vào các mỏm đá trên đỉnh núi, ròng rã suốt 11 tháng (từ tháng 4 năm 1964 đến tháng 3 năm 1965) đục từng lỗ choòng trên vách đá dựng đứng để đặt thuốc nổ mở ra nền đường ban đầu, trước khi toàn lực lượng tiến vào mở rộng thành mặt đường xe cơ giới. Để tưởng nhớ sự hy sinh của 14 thanh niên xung phong đã ngã xuống trên toàn tuyến đường, đài tưởng niệm Thanh niên xung phong cùng tấm bia đá ghi dấu lịch sử đã được dựng trang trọng ngay trên đỉnh đèo thuộc xã Pải Lủng.
Giá trị di sản và bản sắc văn hóa nơi đèo Mã Pí Lèng
Ngày nay, đèo Mã Pí Lèng được bảo tồn như một bảo tàng địa chất ngoài trời vô giá, đồng thời là không gian sinh tồn đậm đà bản sắc của cộng đồng các dân tộc thiểu số vùng cao nguyên đá.
Vị thế di sản trong công viên địa chất toàn cầu
Với những giá trị tiêu biểu về địa chất, địa mạo, cảnh quan tự nhiên và lịch sử văn hóa, ngày 16 tháng 11 năm 2009, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành quyết định xếp hạng khu vực đèo Mã Pí Lèng là Di tích danh lam thắng cảnh quốc gia. Danh thắng này được phân định thành các khu vực bảo vệ nghiêm ngặt nhằm giữ gìn nguyên trạng cấu trúc địa tầng cổ sinh, cảnh quan sườn vách karst và hệ sinh thái tự nhiên. Trên bình diện quốc tế, cung đèo này là một trong những điểm di sản trụ cột trên tuyến hành trình phía Đông của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn, kết nối không gian di sản liên hoàn cùng điểm cực Bắc thiêng liêng nơi cột cờ Quốc gia Lũng Cú giúp các nhà khoa học nghiên cứu sâu sắc về ranh giới địa tầng Devon - Carbon và cơ chế tiến hóa karst vùng núi cao nhiệt đới.
Đời sống văn hóa đồng bào vùng cao quanh chân đèo
Bao quanh hai bên sườn và dưới chân đèo Mã Pí Lèng là không gian cư trú lâu đời của đồng bào các dân tộc Mông, Lô Lô, Giáy, Tày và Dao tại các bản làng thuộc Pải Lủng, Pả Vi, Xín Cái. Để sinh tồn trên những triền núi đá vôi thiếu đất canh tác, cư dân bản địa đã sáng tạo nên phương thức canh tác trên hốc đá độc đáo khi gùi từng gùi đất màu từ dưới khe sâu đổ vào các hốc đá tai mèo để gieo hạt ngô bản địa, xen canh đậu tương và cây lanh. Đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân quanh vùng đèo gắn liền với âm thanh dìu dặt từ nghề chế tác khèn Mông Đồng Văn cùng sắc màu thổ cẩm rực rỡ trong phiên chợ phong lưu Khâu Vai truyền thống diễn ra vào ngày 27 tháng 3 âm lịch hằng năm gần chân đèo phía Mèo Vạc.
- Giá trị địa chất học: Lưu giữ các mặt cắt địa tầng đá vôi cổ sinh kỷ Devon và Carbon - Permi cùng hệ thống đứt gãy kiến tạo sâu tạo nên hẻm vực karst điển hình.
- Giá trị cảnh quan sinh thái: Hội tụ tầm nhìn bao quát từ độ cao 1.500 mét xuống đáy vực sông sâu 700 - 800 mét cùng hệ thực vật núi đá vôi đặc hữu.
- Giá trị lịch sử - nhân văn: Ghi dấu kỳ tích 11 tháng treo mình trên vách đá của đội thanh niên xung phong cảm tử mở tuyến đường Hạnh Phúc giai đoạn 1959 - 1965 và không gian văn hóa đặc sắc của đồng bào vùng cao.
Trải qua hàng trăm triệu năm kiến tạo tự nhiên và những năm tháng lịch sử hào hùng của dân tộc, đèo Mã Pí Lèng mãi là biểu tượng kỳ vĩ của thiên nhiên và ý chí con người nơi biên cương cực Bắc. Trong tiến trình bảo tồn và số hóa dữ liệu văn hóa địa phương, chuyên trang Tuyên Quang NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác nhằm lan tỏa bền vững những giá trị di sản tự nhiên và lịch sử quý báu của vùng đất này tới cộng đồng.
NSSC Tuyên Quang
tuyenquang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tuyên Quang.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Tuyên Quang.
Bài liên quan
Cột cờ Quốc gia Lũng Cú - Biểu tượng chủ quyền thiêng liêng nơi đỉnh núi Rồng
Cột cờ Quốc gia Lũng Cú sừng sững trên đỉnh núi Rồng cao 1.470 mét, là biểu tượng chủ quyền thiêng liêng kết tinh lịch sử ngàn năm nơi địa đầu cực Bắc.
Cao nguyên đá Đồng Văn - Kỳ quan địa chất toàn cầu nơi cực Bắc Tổ quốc
Cao nguyên đá Đồng Văn là Công viên địa chất toàn cầu UNESCO đầu tiên tại Việt Nam, lưu giữ hơn 500 triệu năm kiến tạo vỏ Trái Đất cùng bản sắc vùng cao.
Khu di tích Tân Trào - Thủ đô Khu giải phóng và cội nguồn cách mạng Việt Nam
Khu di tích Tân Trào là Thủ đô Khu giải phóng và trung tâm Thủ đô Kháng chiến, nơi lưu giữ lán Nà Nưa, đình Tân Trào cùng những quyết sách lịch sử vận mệnh dân tộc.



