Nghề chế tác khèn Mông Đồng Văn - Tinh hoa tạo tác nhạc cụ gỗ trúc nơi miền đá
NSSC Tuyên QuangĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Trong đời sống tinh thần của đồng bào vùng cao, tiếng khèn luôn hiện diện như sợi dây vô hình gắn kết cộng đồng từ lúc sinh thành cho tới ngày về với thế giới bên kia. Đằng sau những giai điệu trầm hùng vang vọng vách núi ấy là cả một hệ thống tri thức dân gian uyên bác thuộc nghề chế tác khèn Mông Đồng Văn, nơi mỗi công đoạn đục đẽo và thẩm âm đều đòi hỏi sự chuẩn xác tuyệt đối hoàn toàn bằng cảm nhận thủ công.
Cội nguồn lịch sử và không gian của nghề chế tác khèn Mông Đồng Văn
Trải qua hàng trăm năm thiên di và định cư trên những sườn núi đá tai mèo hiểm trở của miền Cao nguyên đá Đồng Văn, cộng đồng người Mông đã kiến tạo nên một kho tàng văn hóa dân gian vô cùng đặc sắc. Trong bức tranh di sản ấy, nghề chế tác khèn Mông Đồng Văn giữ vị trí trung tâm, gắn liền với huyền thoại về sáu anh em mồ côi đã hợp sức tạo nên nhạc cụ sáu ống trúc để tưởng nhớ tổ tiên và gửi gắm tâm tình giữa đại ngàn sương gió.
Huyền tích sáu ống trúc và tâm thức người Mông
Theo lời kể truyền miệng của các bậc cao niên vùng cao, thuở xưa có sáu anh em người Mông không may mất sớm cả cha lẫn mẹ, phải nương tựa vào nhau giữa rừng thẳm. Để vơi nỗi cô quạnh và giữ tình ruột thịt bền chặt, mỗi người đã tìm một ống trúc rừng có độ dài khác nhau, ghép chung vào một bầu gỗ khoét rỗng gắn những mảnh đồng mỏng phát âm. Khi hơi thở hòa chung qua bầu gỗ, sáu ống trúc cất lên tiếng ngân vừa trầm hùng như gió thổi qua vách đá đèo Mã Pí Lèng, vừa réo rắt như tiếng nước chảy dưới dòng sông Nho Quế Hà Giang.
Từ huyền tích giàu tính nhân văn đó, cây khèn trở thành vật báu thiêng liêng đối với mỗi người đàn ông dân tộc Mông khi trưởng thành. Không chỉ xuất hiện trong những đêm hội mùa xuân quanh khu vực Phố cổ Đồng Văn, tiếng khèn còn giữ vai trò dẫn đường cho linh hồn người đã khuất tìm về cõi tổ tiên trong nghi lễ tang ma cổ truyền. Chính nhu cầu thực hành tín ngưỡng và giao lưu văn hóa ấy đã nuôi dưỡng nghề làm khèn thủ công tồn tại bền bỉ qua bao biến thiên lịch sử.
Các bản làng giữ lửa nghề trên miền đá xám
Không tập trung thành xưởng lớn như miền xuôi, hoạt động chế tác nhạc cụ tại vùng biên viễn cực Bắc thường phân bố ở các thôn bản nép mình dưới chân núi đá vôi. Nổi tiếng bậc nhất về truyền thống cha truyền con nối là thôn Tả Cồ Ván thuộc xã Hố Quáng Phìn cùng các cụm bản tại Sà Phìn, Phố Cáo, Lũng Táo và Sủng Là nằm dọc cung đường di sản nối từ thung lũng dinh thự họ Vương lên tới chân cột cờ Quốc gia Lũng Cú.
Tại những nếp nhà trình tường đất vàng có bờ rào đá xếp thủ công, những người thợ tài hoa như nghệ nhân Giàng Mí Sính cùng các bậc trưởng lão vẫn miệt mài bên bếp lửa sau mỗi vụ thu hoạch. Các điểm chế tác khèn tại Đồng Văn có mối tương đồng thú vị với những trung tâm làm khèn danh tiếng trên dải núi phía Bắc như nghề chế tác khèn Mông Mù Cang Chải, nghề chế tác khèn Mông Tủa Chùa hay nghề chế tác khèn Mông Mộc Châu, nhưng vẫn mang dấu ấn riêng về dáng bầu gỗ thon dài và âm vực vang rền đặc trưng.
Tuyển chọn nguyên liệu bản địa trong nghề chế tác khèn Mông Đồng Văn
Để tạo nên cây khèn có độ bền hàng chục năm và âm sắc chuẩn mực giữa khí hậu khắc nghiệt, người thợ thực hành nghề chế tác khèn Mông Đồng Văn phải tuân thủ quy tắc tuyển chọn nguyên liệu tự nhiên khắt khe. Toàn bộ bộ phận cấu thành nhạc cụ đều được khai thác từ hệ sinh thái rừng núi bản địa, kết hợp hài hòa giữa thảo mộc và kỹ thuật kim hoàn dân gian.
Gỗ thông đá, pơ mu làm bầu khèn truyền thống
Bộ phận giữ vai trò buồng cộng hưởng âm thanh và định hình khung xương cho nhạc cụ là bầu gỗ kim giao hoặc gỗ thông đá, gỗ pơ mu lâu năm mọc trên triền núi cao trên một nghìn mét. Theo kinh nghiệm truyền đời, thân gỗ được chọn làm bầu khèn phải là gỗ lõi có thớ thẳng tắp, không mắt sẹo, nhẹ nhưng dẻo dai, tỏa hương thơm tự nhiên giúp chống mối mọt và không nứt vỡ khi thời tiết chuyển mùa.
Sau khi xẻ gỗ thành phôi hình chóp thuôn dài gồm đầu bầu tròn và đuôi vuốt nhỏ thành ống thổi, người thợ phơi hong tự nhiên trên gác bếp nhiều tháng liền cho gỗ kiệt nhựa. Cùng với gỗ quý, người dân bản địa còn vào rừng bóc lớp đai vỏ cây đào rừng hoặc dây mây dẻo có sắc nâu bóng tự nhiên. Lớp vỏ đào rừng này khi quấn chặt quanh thân bầu gỗ sẽ tạo lực ép bền bỉ, giữ hai nửa bầu khèn khép kín tuyệt đối mà không cần dùng đinh sắt.
Sáu ống trúc rừng già và nguyên lý phân bổ âm vực
Hệ thống phát âm và dẫn luồng hơi của khèn bao gồm sáu ống trúc rừng (hoặc trúc đinh thân nhỏ mọc trên vách núi đá) có tuổi đời từ ba đến năm năm trở lên. Những cây trúc đạt chuẩn phải đón nhiều nắng ở sườn núi hướng đông, thân ống tròn đều, gióng dài, thành ống mỏng vừa phải nhưng cứng cáp và lòng ống thông suốt. Trúc đem về được phơi khô trong bóng râm hoặc hong nhẹ trên khói bếp để giữ sắc vàng óng và độ đàn hồi âm học.
- Ống trúc thứ nhất (ống ngắn nhất và to nhất): Lắp hai chiếc lưỡi gà bằng đồng nằm song song bên trong nhằm tạo âm trầm dày làm nền cho bản nhạc.
- Nhóm năm ống trúc còn lại: Có chiều dài tăng dần từ sáu mươi phân đến hơn một mét, mỗi ống gắn một lưỡi gà đơn tương ứng với năm cao độ trong thang âm ngũ cung truyền thống.
- Sự phối hợp cộng hưởng đa thanh: Khi người thổi vừa đẩy hơi ra vừa hít hơi vào kết hợp bấm ngón tay trên các lỗ thoát âm dọc thân trúc, sáu ống trúc đồng loạt ngân vang tạo nên hiệu ứng hòa âm đa bè độc đáo.

Kỹ nghệ tạo hình và chỉnh âm của nghề chế tác khèn Mông Đồng Văn
Không sử dụng thiết bị đo tần số điện tử hay máy móc công nghiệp, toàn bộ quy trình hoàn thiện sản phẩm trong nghề chế tác khèn Mông Đồng Văn đều dựa vào đôi bàn tay khéo léo và đôi tai nhạy bén của người nghệ nhân. Từ việc khoét rỗng bầu gỗ, dùi lỗ xuyên tâm bằng thanh sắt nung đỏ cho đến khâu cán mỏng lá đồng làm lưỡi gà đều đòi hỏi sự tập trung cao độ.
Kỹ thuật khoét bầu cộng hưởng và dùi lỗ xuyên ống
Quá trình chế tác bắt đầu bằng việc dùng dao sắc gọt khối gỗ pơ mu hoặc thông đá thành hình bầu dục thuôn dài về phía ống thổi. Khi hình dáng cân đối, người thợ xẻ dọc khối gỗ thành hai nửa đều nhau, rồi dùng đục cong khoét rỗng ruột gỗ theo độ dày thành bầu chỉ vài ly. Hai nửa bầu gỗ được ghép khít lại bằng keo nhựa cây rừng hoặc sáp ong, cố định chặt bằng những vòng đai vỏ đào rừng cách đều.
Tiếp đó, người thợ khoan sáu lỗ tròn xếp hai hàng song song xuyên qua phần phình to nhất của bầu gỗ để luồn ống trúc. Thay vì dùng mũi khoan cơ khí dễ làm nứt gỗ mỏng, nghệ nhân thường rèn những thanh sắt tròn — kỹ năng gắn bó với nghề rèn đúc nông cụ người Mông Đồng Văn — đem nung đỏ trong than củi rồi xuyên qua bầu gỗ và thân ống trúc, giúp lỗ khoan tròn nhẵn và đạt độ khít kín hơi.
Bí quyết rèn lưỡi gà đồng và thẩm âm truyền đời
Linh hồn của cây khèn nằm ở bộ lưỡi gà đồng thau (hoặc đồng đỏ pha bạc trắng) gắn chìm vào rãnh nhỏ của từng ống trúc bên trong lòng bầu gỗ. Từ miếng đồng nhỏ nung mềm và đập mỏng trên đe sắt, người thợ dùng dao nhọn cạo gọt tỉ mỉ thành phiến kim loại nhỏ bằng đầu ngón tay, ở giữa rạch một lưỡi lam hình tam giác mảnh mai rung lên nhạy bén theo hơi thở.
Khi bảy chiếc lưỡi gà đã gắn vào ống trúc và lắp hoàn chỉnh vào bầu gỗ, nghệ nhân bước vào khâu thẩm âm truyền đời. Ngồi bên khung cửa sáng, người thợ đưa ống khèn lên miệng vừa thổi vừa hút hơi, lắng nghe nhịp rung của lá đồng rồi dùng mũi dao gọt nhẹ đầu hoặc gốc lưỡi gà để chỉnh cao độ cho đến khi cả sáu ống trúc hòa quyện tuyệt đối.

| Bộ phận cấu thành | Chất liệu bản địa | Kỹ thuật chế tác thủ công | Vai trò âm học và thẩm mỹ |
|---|---|---|---|
| Bầu khèn và ống thổi | Gỗ kim giao, thông đá hoặc pơ mu lâu năm thớ thẳng | Bổ đôi thân gỗ, đục rỗng lòng, ghép khít và dùi lỗ bằng sắt nung | Tạo buồng cộng hưởng âm thanh trầm ấm và giữ cố định sáu ống trúc |
| Đai quấn thân bầu | Vỏ cây đào rừng già hoặc sợi mây rừng dẻo bóng | Chuốt mỏng thành dải đều đặn, quấn siết quanh thân bầu và ống thổi | Giữ hai nửa bầu khèn kín hơi, chống nứt gỗ và tạo nét mộc mạc |
| Sáu ống khèn | Trúc rừng hoặc trúc đinh già trên ba năm tuổi | Phơi hong khói bếp, thông đốt rỗng ruột, khoét khe gắn lưỡi gà | Dẫn luồng hơi thở và phân chia cao độ thành các nốt nhạc đa thanh |
| Lưỡi gà phát âm | Đồng đỏ nguyên chất, đồng thau hoặc đồng pha bạc | Rèn đập mỏng trên đe, cạo gọt độ dày và rạch lam rung bằng dao nhọn | Bộ phận phát âm cốt lõi quyết định độ ngân vang và linh hồn tiếng khèn |
| Keo gắn kín hơi | Nhựa phong lan rừng hoặc sáp ong nguyên chất | Nấu chảy hoặc nhào dẻo rồi miết kín quanh khe tiếp giáp ống trúc | Ngăn thất thoát áp suất hơi thở, giúp người thổi giữ hơi bền bỉ |
Sức sống văn hóa và bảo tồn nghề chế tác khèn Mông Đồng Văn
Vượt khỏi giá trị của một sản phẩm thủ công thuần túy, mỗi nhạc cụ từ nghề chế tác khèn Mông Đồng Văn là tác phẩm tổng hòa giữa kỹ thuật làm nhạc cụ và nghệ thuật trình diễn dân gian. Từ khi tuyến con đường Hạnh Phúc Hà Giang hoàn thành nối thông các huyện vùng cao, tiếng khèn cùng nghề làm khèn tại Đồng Văn ngày càng được giới nghiên cứu văn hóa trân trọng.
Tiếng khèn trong lễ hội mùa xuân và nghi lễ vòng đời
Trong không gian văn hóa của đồng bào Mông nơi địa đầu Tổ quốc — vùng đất gắn liền với dấu ấn lịch sử của các nhân vật từng có ảnh hưởng trong cộng đồng người Mông như Vương Chính Đức và đại biểu Quốc hội khóa đầu tiên Vương Chí Sình — cây khèn hiện diện xuyên suốt mọi cột mốc cuộc đời. Mỗi dịp hội tụ như chợ phong lưu Khâu Vai hay mùa lễ hội Hoa Tam Giác Mạch, các chàng trai người Mông trong trang phục vải lanh của làng nghề dệt vải lanh Lùng Tám lại ôm cây khèn biểu diễn những vũ điệu xoay tròn điêu luyện.
Sự gắn kết giữa kỹ nghệ chế tác và trình diễn khèn tại Đồng Văn cũng hòa nhịp với di sản nghệ thuật múa Khèn của người Mông Điện Biên, tạo nên bản sắc thống nhất trên dải núi phía Bắc. Bên chảo thắng cố Đồng Văn, chõ mèn mén Hà Giang thơm bùi và bát rượu ngô Thanh Vân nồng ấm, tiếng khèn cất lên như lời mời gọi bạn hiền nơi biên cương.
Truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ trên cao nguyên đá
Trước thách thức khi số lượng nghệ nhân cao niên nắm giữ bí quyết rèn lưỡi gà đồng ngày càng ít, công tác bảo tồn nghề làm khèn tại Đồng Văn đang được triển khai tích cực. Các câu lạc bộ nghệ nhân tại xã Hố Quáng Phìn, Sà Phìn và thị trấn Đồng Văn đã mở lớp truyền dạy trực tiếp kỹ thuật chọn gỗ, thông trúc và thẩm âm cho thanh thiếu niên bản làng.
- Bảo tồn tri thức chế tác nguyên bản: Tư liệu hóa quy trình xử lý gỗ thông đá, gỗ pơ mu, cách chọn trúc rừng và tỷ lệ hợp kim đồng làm lưỡi gà.
- Kết nối làng nghề với không gian văn hóa: Đưa hoạt động trình diễn chế tác khèn thủ công vào các làng văn hóa truyền thống trên cao nguyên đá.
- Bồi dưỡng đội ngũ kế cận trẻ tuổi: Khuyến khích thanh niên người Mông vừa học múa khèn vừa nắm vững kỹ năng tự tay chế tác nhạc cụ truyền thống.
Trên hành trình số hóa di sản văn hóa Việt Nam, chuyên trang Tuyên Quang NSSC luôn đồng hành lưu giữ tư liệu bách khoa về các làng nghề thủ công vùng Đông Bắc. Trải qua bao thế hệ miệt mài bên hiên đá, nghề chế tác khèn Mông Đồng Văn vẫn vẹn nguyên sức sống mãnh liệt nơi cực Bắc Tổ quốc.
NSSC Tuyên Quang
tuyenquang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tuyên Quang.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Tuyên Quang.
Bài liên quan
Làng nghề nấu rượu ngô Thanh Vân - Bí quyết ủ men lá thảo dược ba mươi sáu vị
Làng nghề nấu rượu ngô Thanh Vân gìn giữ kỹ nghệ ủ men lá ba mươi sáu vị thảo dược rừng cùng hạt ngô vàng nương đá và nguồn nước suối núi đá vôi Quản Bạ.
Lễ hội đền Hạ Tuyên Quang - Nét đẹp tín ngưỡng thờ Mẫu bên sông Lô
Lễ hội đền Hạ Tuyên Quang diễn ra hằng năm bên dòng sông Lô thơ mộng, tôn vinh huyền tích hai nàng công chúa triều Trần và nghi thức rước Mẫu trang nghiêm.
Lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn - Vũ điệu than hồng xứ Tuyên
Lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn tại Lâm Bình và Quang Bình là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia huyền bí với vũ điệu chân trần trên than hồng rực đỏ.



