Lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn - Vũ điệu than hồng xứ Tuyên
NSSC Tuyên QuangĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Giữa tiết trời se lạnh cuối đông nơi đại ngàn Đông Bắc, lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn bừng sáng bên những nếp nhà sàn truyền thống tại xã Hồng Quang huyện Lâm Bình và xã Tân Bắc huyện Quang Bình. Khi tiếng đàn tre ngân vang hòa cùng ánh lửa bập bùng giữa sân bản, những chàng trai sơn cước chân trần dũng mãnh lao mình vào đống than củi rực hồng, tái hiện sức mạnh tinh thần thượng võ gắn kết cộng đồng qua hàng trăm năm lịch sử.
Cội nguồn tín ngưỡng của lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn
Khởi phát từ đời sống canh tác nương rẫy giữa núi rừng hiểm trở, lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn kết tinh thế giới quan đa thần nguyên sơ và lòng biết ơn của con người trước tự nhiên. Trải qua nhiều thế hệ định cư dọc thượng nguồn sông Gâm, nghi thức cổ truyền này đã trở thành điểm tựa tinh thần của đồng bào dân tộc Pà Thẻn.
Quan niệm vạn vật hữu linh và tôn kính thần lửa
Trong tâm thức cổ truyền của đồng bào Pà Thẻn, vũ trụ bao gồm nhiều tầng thế giới cùng tồn tại, nơi mọi hiện tượng tự nhiên từ sấm chớp, mưa gió đến dòng suối đều có linh hồn cai quản. Giữa hệ thống chư thần bảo hộ bản làng, thần lửa giữ vị trí tối cao bởi ngọn lửa không chỉ sưởi ấm con người qua mùa đông giá buốt mà còn giúp nấu chín lương thực, phát quang nương rẫy và xua đuổi thú dữ.
Đồng bào quan niệm ngọn lửa đỏ rực là hiện thân của ánh sáng chính nghĩa, thanh tẩy uế tạp và đẩy lùi dịch bệnh. Chính vì vậy, việc tổ chức lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn là nghi lễ giao cảm linh thiêng với thần linh, truyền thêm sinh lực và may mắn cho bản làng.
Huyền tích mở đất và lưu giữ nghi lễ cổ
Theo lời kể truyền khẩu của các bậc cao niên trong dòng họ Phù, họ Sìn, họ Tẩn tại thôn Thượng Minh, thuở tổ tiên người Pà Thẻn lập bản giữa rừng sâu thường đối mặt với sương muối khắc nghiệt. Các bậc tiền nhân đã đốt những đống củi dẻ lớn giữa bãi đất trống, vừa khẩn cầu chư thần che chở vừa nhảy múa quanh đống lửa để khích lệ ý chí dân bản.
Từ nghi thức cầu an thuở khai sơn phá thạch, tập quán cúng thần và nhảy lửa dần được chuẩn hóa thành hệ thống bài cúng cổ cùng quy tắc truyền nghề từ thầy cúng sang học trò. Trải qua biến thiên lịch sử, cộng đồng người Pà Thẻn tại Tuyên Quang và Hà Giang vẫn gìn giữ trọn vẹn từng nhịp gõ đàn và điệu nhảy nguyên bản.
Không gian và thời điểm mở lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn
Không gian thực hành lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn gắn liền với cảnh quan thung lũng núi đá vôi và nhịp điệu mùa vụ vùng cao. Sự hòa quyện giữa địa thế núi rừng nguyên sơ và tiết trời cuối đông tạo nên bầu không khí hội hè trang nghiêm.
Bản làng cư trú tại Lâm Bình và Quang Bình
Hiện nay, không gian văn hóa cốt lõi diễn ra lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn tập trung tại thôn Thượng Minh thuộc xã Hồng Quang huyện Lâm Bình, tỉnh Tuyên Quang và xã Tân Bắc huyện Quang Bình, tỉnh Hà Giang. Khu vực xã Hồng Quang nằm gần thắng cảnh hồ sinh thái Na Hang Lâm Bình, nơi những dãy núi đá vôi ôm ấp các thung lũng bên dòng suối trong vắt.
Sân lễ thường được chọn tại khoảng đất rộng trước nhà thầy cúng hoặc sân nhà văn hóa thôn bản. Xung quanh bãi đất trống, phụ nữ Pà Thẻn khoác trên mình bộ trang phục thổ cẩm đỏ rực rỡ dệt thủ công với hoa văn hình học tinh xảo, góp phần tô điểm sắc màu nồng ấm cho đêm hội vùng cao.

Chu kỳ mở hội từ tháng Mười đến tháng Giêng
Khác với những lễ hội mùa xuân chỉ diễn ra trong vài ngày cố định, chu kỳ tổ chức lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn kéo dài từ tháng Mười âm lịch năm trước cho đến hết Rằm tháng Giêng năm sau. Đây là thời điểm người dân vùng cao vừa thu hoạch xong vụ lúa nương vàng óng, thóc ngô đã chất đầy bồ trên gác bếp và công việc đồng áng bước vào kỳ nông nhàn.
Mỗi đợt mở hội đồng thời gắn liền với lễ mừng cơm mới, lễ tạ ơn thần nông hoặc lễ giải hạn của từng dòng họ và thôn bản. Nghi thức chính luôn được cử hành vào lúc chiều muộn chuyển sang đêm tối, bắt đầu làm lễ cúng từ khoảng mười bảy giờ chiều và bước vào phần nhảy lửa từ hai mươi giờ đến hai mươi hai giờ đêm giữa màn đêm tĩnh mịch của núi rừng.
| Hạng mục nghi lễ và thành tố | Đặc điểm chuẩn bị và quy cách cổ truyền | Ý nghĩa biểu trưng trong đời sống tâm linh |
|---|---|---|
| Thời gian cử hành nghi lễ | Từ tháng Mười âm lịch đến Rằm tháng Giêng, bắt đầu lúc chiều tối và kết thúc vào đêm khuya | Đánh dấu thời điểm hoàn tất vụ mùa, tạ ơn thần linh và đón nguồn năng lượng ấm áp cho năm mới |
| Không gian thực hành di sản | Sân đất rộng tại thôn Thượng Minh xã Hồng Quang huyện Lâm Bình và xã Tân Bắc huyện Quang Bình | Tạo sự gắn kết cộng đồng giữa thiên nhiên núi rừng và không gian sinh hoạt bản làng truyền thống |
| Nhạc cụ pháp khí chủ đạo | Đàn Pàndơr làm bằng ống tre già dài khoảng 40 cm kết hợp thanh gõ tre và vòng xóc nhạc sắt | Tạo âm thanh nhịp điệu dồn dập dẫn dắt tâm thức và kết nối thầy cúng với thế giới thần linh |
| Lễ vật dâng cúng thần linh | Một bát gạo trắng, chén rượu ngô men lá, thịt gà hoặc thịt lợn luộc, tiền giấy bản và hương thơm | Thể hiện lòng thành kính, dâng hương hoa sản vật nông nghiệp thuần khiết của dân bản lên tổ tiên |
| Đống củi đốt than hồng | Củi gỗ dẻ hoặc gỗ tạp rừng thân chắc, xếp chồng cao hơn một mét và đốt cháy thành than đỏ rực | Tượng trưng cho sức mạnh của thần lửa thanh tẩy tà khí và thử thách lòng dũng cảm của thanh niên |
Nghi thức cúng thần và diễn xướng lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn
Cấu trúc nghi lễ của lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn được chia thành hai phần gắn kết chặt chẽ gồm lễ cúng mở đường tìm thần từ lúc hoàng hôn và phần diễn xướng nhảy lửa cao trào khi đêm xuống. Mọi công đoạn đều tuân thủ nghiêm ngặt luật tục cổ truyền dưới sự chủ trì của bậc thầy cúng uy tín.
Lễ vật dâng cúng và tiếng đàn Pàndơr gọi thần
Ngay từ buổi chiều trước khi mặt trời khuất núi, dân bản cùng nhau dựng một đàn cúng giản dị gần khu vực đốt củi. Trên mâm lễ đặt trang trọng một chiếc bát sắt đựng gạo trắng cắm ba nén nhang, năm chén rượu ngô ủ men lá thơm nồng, một con gà trống luộc cùng những xấp tiền giấy cắt thủ công. Thầy cúng chính ngồi trên chiếc ghế dài đối diện bàn thờ, tay trái cầm thanh tre nhỏ gõ nhịp liên hồi vào thân đàn Pàndơr, tay phải lắc chiếc vòng sắt tạo nên chuỗi âm thanh dồn dập.
Suốt ba đến bốn giờ liên tục, thầy cúng cất tiếng hát khấn bằng ngôn ngữ Pà Thẻn cổ, miêu tả hành trình đi qua các tầng trời, tầng đất để mời gọi tổ tiên cùng thần lửa giáng lâm chứng giám lòng thành. Cùng lúc đó, ở khoảng sân phía trước, đống củi gỗ rừng lớn xếp cao hơn một mét được châm lửa đốt cháy rừng rực.
Vũ điệu chân trần dũng mãnh giữa đống than hồng
Khi đống củi lớn đã cháy thành thảm than hồng đỏ rực, nghi thức bước vào giai đoạn kịch tính nhất. Mười đến mười hai chàng trai Pà Thẻn khỏe mạnh ngồi quây quần quanh ghế thầy cúng. Trong tiếng đàn Pàndơr gấp gáp, cơ thể các chàng trai bắt đầu rung lắc mạnh theo nhịp gõ và đôi chân bật nảy trên mặt đất.
Ngay khi đạt tới trạng thái thăng hoa tinh thần, từng nhóm thanh niên bật dậy khỏi ghế, lao thẳng vào giữa đống than củi đang cháy đỏ rực với đôi bàn chân để trần. Họ vừa nhảy trên than hồng vừa dùng tay trần bốc từng vốc than đỏ tung lên không trung, tạo thành cơn mưa tia lửa sáng rực bầu trời đêm. Mỗi đợt nhảy kéo dài vài phút trong tiếng reo hò cổ vũ của dân bản, sau đó các chàng trai lại quay về ngồi trước thầy cúng rồi tiếp tục lao vào ngọn lửa cho tới khi đống than tàn hẳn mà bàn chân không bị bỏng rát.

Giá trị di sản văn hóa của lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn
Vượt lên trên vẻ đẹp kỳ bí của một nghi thức tín ngưỡng dân gian vùng cao, lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn hàm chứa những giá trị nhân văn sâu sắc về lòng quả cảm, đạo lý nhớ ơn nguồn cội và sức mạnh đại đoàn kết giữa các cộng đồng dân tộc nơi miền sơn cước.
Tinh thần thượng võ và sức mạnh đoàn kết bản làng
Trong suốt chiều dài lịch sử sinh tồn giữa thiên nhiên núi rừng khắc nghiệt, hình ảnh những chàng trai sơn cước vượt qua thử thách của ngọn lửa rực hồng đã trở thành biểu tượng sống động cho tinh thần thượng võ, ý chí bất khuất không lùi bước trước gian nguy. Ngọn lửa trong đêm hội không chỉ sưởi ấm bản làng mà còn kết nối mọi thành viên trong cộng đồng, từ các cụ già thông thuộc cổ truyền tới lớp thanh niên giàu nhiệt huyết.
Sau khi nghi thức nhảy lửa khép lại, bà con dân bản thường quây quần bên nhau chia sẻ niềm vui mùa màng và thưởng thức hương vị ẩm thực đặc trưng của xứ Tuyên như món gỏi cá bỗng Tuyên Quang thanh ngọt hay thức quả bản địa trứ danh gồm cam sành Hàm Yên mọng nước và hồng không hạt Xuân Vân giòn thơm. Tinh thần gắn kết cộng đồng từ lễ hội của người Pà Thẻn cũng hòa quyện tự nhiên trong bức tranh lễ hội của tỉnh nhà, sánh bước cùng không khí rộn ràng của Lễ hội Thành Tuyên mỗi mùa trăng thu hay truyền thống uống nước nhớ nguồn tại Khu di tích Tân Trào lịch sử.
- Giá trị cố kết cộng đồng bền chặt: Quy tụ toàn bộ các dòng họ trong bản cùng chung tay chuẩn bị củi lửa, lễ vật và cổ vũ tinh thần cho thế hệ trẻ.
- Giá trị giáo dục lòng dũng cảm: Rèn luyện bản lĩnh kiên cường, sự tự tin và ý chí vượt qua nỗi sợ hãi cho thanh niên người Pà Thẻn khi bước vào tuổi trưởng thành.
- Giá trị bảo tồn nghệ thuật diễn xướng cổ: Lưu giữ kho tàng văn học dân gian truyền khẩu qua các câu hát cúng thần bằng tiếng Pà Thẻn cùng nhịp điệu nhạc cụ tre truyền thống.
- Giá trị giao lưu văn hóa liên vùng: Kết nối hành trình khám phá di sản sinh thái và văn hóa vùng Đông Bắc giữa Tuyên Quang với danh thắng hồ Ba Bể và không gian tín ngưỡng lễ hội đền Đông Cuông.
Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể bền vững
Ghi nhận những giá trị lịch sử và văn hóa độc bản của nghi lễ cổ truyền này, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành quyết định công nhận lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn tại tỉnh Hà Giang (năm 2012) và tại xã Hồng Quang, huyện Lâm Bình, tỉnh Tuyên Quang (năm 2023) vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Danh hiệu cao quý này là niềm tự hào của đồng bào Pà Thẻn, đồng thời tạo hành lang pháp lý vững chắc cho công tác bảo tồn và truyền dạy di sản tại địa phương.
Chính quyền địa phương cùng ngành văn hóa đã tích cực hỗ trợ các nghệ nhân cao tuổi mở lớp truyền dạy bài cúng cổ, kỹ thuật chế tác đàn Pàndơr và nghề dệt thổ cẩm truyền thống cho thế hệ trẻ ngay tại thôn Thượng Minh. Những câu chuyện văn hóa bản địa và tư liệu số hóa về di sản cũng được cập nhật thường xuyên trên cổng thông tin Tuyên Quang NSSC, góp phần lan tỏa hình ảnh mảnh đất và con người xứ Tuyên giàu bản sắc.
Trải qua bao mùa sương gió nơi đại ngàn Đông Bắc, lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn vẫn giữ nguyên vẹn ngọn lửa thiêng ấm áp cùng vũ điệu chân trần rực rỡ giữa màn đêm sơn cước. Sự trường tồn của nghi thức văn hóa độc đáo này không chỉ khẳng định bản lĩnh kiên cường của cộng đồng dân tộc Pà Thẻn mà còn đóng góp một viên ngọc quý vào bức tranh di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam.
NSSC Tuyên Quang
tuyenquang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tuyên Quang.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Tuyên Quang.
Bài liên quan
Lễ hội đền Hạ Tuyên Quang - Nét đẹp tín ngưỡng thờ Mẫu bên sông Lô
Lễ hội đền Hạ Tuyên Quang diễn ra hằng năm bên dòng sông Lô thơ mộng, tôn vinh huyền tích hai nàng công chúa triều Trần và nghi thức rước Mẫu trang nghiêm.
Mật ong bạc hà Mèo Vạc - Giọt vàng thanh khiết từ mùa hoa trên đá xám
Mật ong bạc hà Mèo Vạc sở hữu sắc vàng chanh ánh xanh cùng hương vị the mát thanh tao, kết tinh từ mùa hoa bạc hà dại nở rộ trên vùng núi đá tai mèo hiểm trở.
Cam sành Hàm Yên - Tinh hoa thức quả vàng mọng nước bên dòng sông Lô
Cam sành Hàm Yên nổi tiếng với lớp vỏ vàng cam căng bóng, tép quả mọng nước ngọt thanh và giá trị Chỉ dẫn địa lý quốc gia bền vững bên lưu vực dòng sông Lô.



